Maartje Wortel: Wachten op een keerpunt

Maartje Wortel treedt op 9 november op tijdens Geen Daden Maar Woorden Festival Utrecht. Zij zal een voorproefje geven uit haar tweede roman IJstijd, die begin volgend jaar verschijnt. Bovendien zal zij in het programmaonderdeel Passionate Platform Live vertellen over wat er zoal in haar boekenkast staat. Om alvast in de stemming te komen, een interview met Maartje Wortel uit najaar 2011. Ze sprak met Passionate Magazine over haar toen net verschenen eerste roman Half mens, waarin overigens de hoofdpersoon uit IJstijd, James, al een belangrijke rol speelt.|

Wachten op een keerpunt
Maartje Wortel over haar roman Half mens

Een achttienjarige Nederlandse studente wordt in Los Angeles aangereden door een te hard rijdende taxichauffeur. Diens passagier, een Mexicaan, raakt zo onbedoeld betrokken bij een ongeluk dat zijn leven en dat van het meisje op slag verandert. Half mens, de eerste roman van Maartje Wortel, is een schitterend verhaal over hoe een mensenleven bepaald kan worden, niet door wat er aanwezig is, maar wat er ontbreekt.

De oorsprong van Half mens, vertelt Maartje Wortel, ligt in het moment dat zij een wetenschappelijk artikel las over de werking van het menselijk brein. Zij werd met name getroffen door het psychologische verschijnsel dat iemand vervreemd kan raken van een eigen lichaamsdeel. ‘Ik begon een personage voor me te zien, dat werd de studente Elsie bij wie na een verkeersongeluk een been moet worden afgezet. Vervolgens ontstond Michael, de Mexicaanse man die getuige is van het ongeluk. Hij was nodig binnen het verhaal als een soort spiegel van Elsie. De derde hoofdpersoon, James, is jurylid bij de rechtszaak die uit het incident voortkomt. Hij bekijkt van een afstand wat er tussen Michael en Elsie na het ongeluk gebeurt. James is het enige personage dat ik op een bestaand persoon, een Amerikaan die ik ken, heb gebaseerd. Dat wil zeggen, ik heb zijn manier van praten en commentaar geven overgenomen.’

Achtbaan
Half mens wordt afwisselend vanuit de drie belangrijkste personages verteld. Door het ongeluk worden zij geconfronteerd met zichzelf, met een gemis waar ze mee worstelen. Michael, min of meer het hoofdpersonage, is afgestudeerd bioloog maar werkt in Los Angeles als copywriter; hij is als jongetje met zijn moeder en broers vanuit Mexico naar de V.S. gekomen. Elsie is een Nederlandse studente die sinds kort met haar ouders in L.A. woont. James leidt een anoniem, doelloos leven, totdat hij per brief opgeroepen wordt om jurylid te zijn voor een rechtszaak. Omdat Elsie na haar fietsongeluk een been moet missen, hebben haar ouders de zaak aangespannen tegen de taxichauffeur; Michael wordt opgeroepen als getuige.
Hoe de levens van deze personages samenkomen, wordt verteld in een bijzondere structuur waarin steeds van perspectief en tijd gewisseld wordt. Toch zit er een dwingende cadans in deze manier van vertellen. De lezer krijgt het gevoel in een soort achtbaan te zitten waarin alles vooruitwijst naar een dramatische climax die tussen Michael en Elsie zal plaatsvinden. Hoe is Maartje Wortel tot die wijze van vertellen gekomen? ‘Ik begin met de personages en met bepaalde beelden die ik voor me zie. Vervolgens is het uitproberen wat werkt. Zo heb ik met Michael moeten zoeken op welke wijze hij met het ongeluk te maken krijgt. Ik wist wel direct wat de onderliggende connectie tussen hem en Elsie was, maar ik heb naar de juiste manier moeten zoeken waarop die tot stand komt.’
Michaels leven lijkt aan de oppervlakte in orde. Hij is aantrekkelijk, populair en wordt gewaardeerd op zijn werk als copywriter. Toch is hij tegelijkertijd een eenling die zich geregeld terugtrekt van de buitenwereld. Hij lijkt te wachten op een keerpunt in zijn leven. ‘Er is iets aan de hand met hem, maar hij ziet het zelf niet. Hij weet wel dat er iets moet veranderen, maar hij durft als het ware niet in het ravijn te kijken. Het ongeluk waar hij toevallig getuige van is, geeft hem de mogelijkheid een vorm te vinden voor zijn bestemming.’

Het aanwezige versterken

Maartje1Maartje Wortel (1982) debuteerde met de verhalenbundel Dit is jouw huis in 2009. Ze is opgegroeid in Eemnes, haar eerste favoriete auteurs waren Joke van Leeuwen en Annie M.G. Schmidt. ‘Omdat je hun boeken elke keer opnieuw kunt lezen en er steeds iets anders uit halen. Ik las altijd al veel, maakte zelf boekjes, en schreef – heel slechte – gedichten.’ Haar moeder, die een Vakopleiding Boekhandel had gevolgd maar astrologe werd, stimuleerde Maartje in haar interesse voor literatuur; dat gold ook voor haar vader, die zijn tijd verdeelde tussen theatermaken en boekhouden.
Na de middelbare school begon ze aan de School voor Journalistiek in Tilburg, maar in haar derde jaar moest ze stoppen met de opleiding. ‘Ik merkte dat ik niet geschikt was voor journalistiek. Als ik bijvoorbeeld iemand geïnterviewd had, of ik moest een rechtszaakverslag schrijven, en ik vond het materiaal te saai, dan verzon ik er zelf iets bij. Het was niet een bewuste keuze om een ander soort journalistiek te bedrijven of zo, ik deed dat vanzelf. Ik luister blijkbaar anders dan een journalist doet. Radio-items maken tijdens de opleiding vond ik wel leuk. Ik vond het spannend om naast degene die werd geportretteerd, omgevingsgeluiden te laten horen. Het laat meer ruimte voor de verbeelding.’
De opleiding die ze hierna volgde, Beeld en Taal op de Rietveld Academie te Amsterdam, sloot beter aan bij waar ze naartoe wilde. ‘Op de Rietveld leerde ik beter te kijken, en beelden voor zichzelf te laten spreken. Ik heb bijvoorbeeld een korte filmdocumentaire gemaakt over een vrijwel verlaten spookdorp in België, met een voice-over van een fictief personage dat daar nog woonde. Als je documentaire met fictie vermengt, kan je je onderwerp een nieuwe lading geven, daar op een andere manier naar kijken.’
De gedichten die Maartje was blijven schrijven veranderden in deze periode, het werden eerder prozastukken. ´Dat ging bijna onbewust. Voor mij liggen gedichten en korte verhalen ook niet ver uit elkaar, als je ze gelezen hebt zijn ze nog niet af. Je moet als lezer zelf nog de gaten invullen. Ik was met mijn eerste verhalen geneigd alles te beschrijven en uit te leggen. Maar een verhaal heeft vaak al voldoende in zich. Het gaat er om wat er al aanwezig is te versterken.’

Grenzen verleggen
Met vijf korte verhalen studeerde ze in 2008 af aan de Rietveld Academie. Ze had inmiddels met ‘45 km’ de schrijfwedstrijd Write Now! gewonnen, een verhaal dat zou terugkeren in haar verhalenbundel Dit is jouw huis die in 2009 verscheen. Het zijn een reeks koele, bijna nuchtere observaties van mensen en hoe zij zich tot hun omgeving verhouden. Het contrast tussen binnen- en buitenwereld speelt daarbij vaak een rol. Zo is er de vrouw in ‘Het kind’ die in haar tuin een zwijgend kind aantreft, of het meisje in het titelverhaal dat zelf niet goed weet waarom zij huizen van wildvreemde mensen fotografeert – voorbeelden van personages die proberen grenzen te verleggen, of wier leefomgeving wordt verstoord door een binnendringer.
Wat betekende het voor Maartje Wortel haar eerste boek uitgegeven te zien? ‘Natuurlijk kijk je uit naar zo’n moment, maar ik vond het niet meevallen de verhalen los te laten. Ze gaan hun eigen leven leiden, mensen blijken er anders tegenaan te kijken dan je zelf doet. Wat voor mij logisch is kan voor een lezer raadselachtig zijn. Maar je wil als schrijver niet gaan uitleggen wat je bedoelde te zeggen. Ik merkte ook dat ik, al kon dat niet meer, eigenlijk aan de verhalen wilde blijven werken. In mijn gedachten gaan de verhalen verder dan tot het punt waar ik ze heb laten eindigen. Ik weet waarin het drama van een verhaal schuilgaat, al is het lang niet altijd interessant om de gevolgen daarvan allemaal uit te werken.’
Hebben de verhalen dan een naturalistische grondslag, wordt een mensenleven onherroepelijk bepaald door zijn omgeving en omstandigheden? ‘Nee, maar het is ook niet altijd toeval wat een personage treft. Het is meer dat alles juist steeds verandert. Hoe ikzelf tegen personages aankijk kan per verhaal verschillen. Net zoals lezers er verschillende dingen uithalen.’
De veelzijdigheid van Dit is jouw huis werd geprezen toen Maartje Wortel de Anton Wachterprijs 2010 werd toegekend. De jury kende haar de tweejaarlijkse prijs voor het beste literaire debuut toe vanwege de ‘geheel eigen toon, een stemgeluid dat in niets doet denken aan enig ander hedendaags proza’. Ze won ook de Nieuw Proza Prijs met ‘Kranten’ (Passionate Magazine sep-okt 2009, en opgenomen in Dit is jouw huis) voor het beste korte verhaal van een nieuwe auteur in een literair tijdschrift. ‘Die prijzen zijn heel leuk om te krijgen, maar ik geloof dat het vooral mensen in mijn omgeving zijn die denken: dan zal het wel goed zijn’ (lacht).

Onkenbaarheid
Al voordat Dit is jouw huis verscheen, was Maartje begonnen te werken aan Half mens. Het schrijven ervan was een kwestie van zoeken. ‘Ik wist wel wat mij boeide in Michael en de leegte die in hem schuilgaat, maar hij was ook voor mijzelf iemand die zich moeilijk liet kennen. Daar vraagt zijn karakter natuurlijk ook om, zijn onkenbaarheid hoort bij hem.’
Opvallend is dat, naast de drie belangrijkste personages Michael, Elsie en James, er allerlei passanten in het verhaal voorkomen. Door middel van korte bio’s worden zij als het ware aan de lezer voorgesteld, voordat zij weer uit zicht verdwijnen. Bijvoorbeeld als Michael zijn flat verlaat:

‘De lift stopte op de tweede verdieping, een vrouw met blonde haren stapte in, hij had haar vaker gezien. (Monica Teronda uit Washington. Achtentwintig jaar oud. Samenwonend met een vriend van zesenveertig. Twee maanden geleden een miskraam gehad. Ze werkt zestig uur per week bij een castingbureau in West-Hollywood en hoopt zelf een rol in een film te krijgen. ‘s Nachts droomt ze daarover. Ook overdag.)’ Buitengekomen wachten beiden op een taxi, totdat Michael er eentje instapt en zij op het trottoir achterblijft.

Maartje: ‘Mensen zijn niet van invloed op Michael, en hij niet op de mensen die hij tegenkomt. Zo gaat dat meestal met mensen, je komt elkaar tegen maar je kent elkaar niet. Toch heeft iedereen zijn eigen verhaal. Michael heeft, omdat hij bioloog is, veel kennis van de natuur, hij is bijvoorbeeld gefascineerd door dieren die in het verborgene leven. Die kennis komt hem ook van pas als copywriter. Hij is slim en op een bepaalde manier nieuwsgierig. Tegelijk gaat er veel in het dagelijks leven langs hem heen. Dat wilde ik met die korte levensbeschrijvingen benadrukken. Iedereen is op zijn manier onderweg naar iets.’

Zelfverwezenlijking

Maartje2Is Half mens een typisch Amerikaans verhaal, vol personages die op weg zijn, die hopen een beter leven te vinden? ‘Ja, ik denk ik het wel. De Amerikaanse droom speelt mee, ook bij de rechtszaak die de ouders van Elsie aanspannen om schadevergoeding te krijgen. Ze willen compensatie voor het feit dat het leven van hun dochter anders zal verlopen dan zij wilden. En dat hun eigen leven daardoor ook is veranderd.’
Elsie is praktischer ingesteld dan haar ouders, zij ziet de taxichauffeur ook niet als dader die moet boeten. Pas doordat zij na het ongeluk met Michael geconfronteerd wordt, ziet zij de mogelijkheid om het gemis dat in haar leven is gekomen, te verzachten. Net zoals Michael eindelijk door haar een kans tot zelfverwezenlijking ziet. Dit leidt tot een ultieme gebeurtenis tussen hen beiden. James, het jurylid die dacht dat zijn rol na de rechtszaak was uitgespeeld, doet er vol ongeloof verslag van.
(Overigens, James’ leven zal een nieuwe wending krijgen in een volgend boek waaraan Maartje werkt. Een Nederlandse uitgever pikt James’ prettige vertelstem op en belt hem met het verzoek een boek te schrijven. James schrijft vervolgens een bundel korte verhalen. Het boek wordt een commentaar op het literaire bedrijf.)
Half mens laat drie mensen zien die naar zichzelf zoeken. Voor Michael geldt dat nog het sterkst. ‘Zodra anderen een beeld van Michael hebben, wil hij weg,’ zegt Maartje. ‘Hij wil dat zelf bepalen. Dat heeft iedereen waarschijnlijk wel, maar bij hem is het contrast tussen het beeld dat anderen van hem hebben, en dat hijzelf heeft, erg groot. Dan komt er iets op Michaels pad, het ongeluk en wat daaruit volgt, wat hem van pas komt in zijn zoektocht. En dat geldt voor Elsie ook. Daar komt het in de liefde vaak op uit, je zoekt een manier om dichter bij jezelf te komen.’

Dit interview verscheen in het sep-okt 2011 nummer van Passionate Magazine.

Erik Brus publiceerde met Fred de Vries het boek Gehavende stad, muziek en literatuur in Rotterdam van 1960 tot nu en is medesamensteller van verzamelboek ROTTERDAM. Hij realiseerde i.s.m. Laurens Abbink Spaink de novelization Zwartboek van de film van Paul Verhoeven. In 2015 verscheen het mede door hem samengestelde boek Ken zó in Boijmans – Frans Vogel 80 (Studio Kers). Lees meer artikelen van zijn hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s