Activisme in de Nederlandse literatuur

Literair activisme kent een lange traditie. Denk bijvoorbeeld aan de hekeldichten van Vondel. Of Victor Hugo die met zijn maatschappijkritische Les misérables een aanklacht schreef tegen de stand van zaken in het Frankrijk van de negentiende eeuw. Met enige goede wil zou ook Max Havelaar van Multatuli in het rijtje kunnen worden opgenomen, al kwam daar ook een grote portie eigenbelang bij kijken – bij welke auteur niet?
activisme1Maar hoe zit het eigenlijk met activisme ín de literatuur? In de onlangs gepubliceerde roman van Eva Meijer, Dagpauwoog, wordt driftig actie gevoerd tegen dierenleed. Een roman waarin dierenactivisme een grote rol speelt, dat riekt al gauw naar ‘engagement’.
Nee, stop nu niet met lezen. Ik weet het, dat woord heeft de afgelopen jaren een vieze bijsmaak gekregen door het debat dat onder andere werd gevoerd naar aanleiding van De revanche van de roman van UvA-hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde Thomas Vaessens. Hij deed in zijn boek verslag van een door hem waargenomen ontwikkeling in de Nederlandse literatuur, waarin veel hedendaagse auteurs (Arnon Grunberg, Charlotte Mutsaers, etc.) steeds meer ‘reageren of anticiperen op ingrijpende veranderingen in de cultuur’, zoals Vaessens het verwoordt in het voorwoord bij de tweede druk. Dat velen zijn studie hebben opgevat als een pleidooi voor, of sommigen zelfs als een bevel tot meer engagement in de literatuur, getuigt op z’n minst van onzorgvuldig leesgedrag. Het gaat te ver om de hele kwestie hier uit te diepen. In elk geval leidde Vaessens’ publicatie tot een reeks furieuze artikelen in kranten en weekbladen. En dat terwijl iedereen nog maar net bekomen was van Ton Anbeeks pleidooi in de jaren tachtig voor meer ‘straatrumoer’ in de Nederlandse roman. Ook toen lieten schrijvers, critici en literatuurwetenschappers zich niet voor het geëngageerde karretje spannen, en dat zou Anbeek weten ook. Maar ach, ook bij Anbeek – destijds tevens hoogleraar op hetzelfde gebied als Vaessens, maar dan in Leiden – begon deze discussie niet. Hij stond reeds in een lange traditie van literaire twisten waarin autonomie het opnam tegen betrokkenheid. L’art pour l’art is leuk, maar voor velen ook te vrijblijvend en betekenisloos.

Het ware leven, een roman
Maar wat is nu een geëngageerde roman? Het ligt er natuurlijk aan wat je verstaat onder engagement. In de enge zin wordt het meestal gedefinieerd als ‘betrokken bij de maatschappij’, waarbij actuele, morele kwesties aan de orde worden gesteld en voorzien van direct of indirect commentaar. Zelden gaat de roman dan puur en alleen over dat onderwerp, maar speelt het mee op de achtergrond, fungeert het als decor of is het anderszins een belangrijke factor in het verhaal. Neem bijvoorbeeld VSV (2012) van Leon de Winter, een spannend verhaal dat tevens een visie biedt op het Israëlisch-Palestijnse conflict. Of Ilja Leonard Pfeijffer, die in zijn roman La Superba (2013) de vluchtelingenproblematiek aansnijdt.
activisme2.jpgDat engagement ook ruimer kan worden opgevat bewijst Pfeijffer in 2006 met Het ware leven, een roman. Hierin wordt onder andere het begrip authenticiteit geproblematiseerd. Weinig straatrumoer of maatschappelijke urgentie, zou je zeggen, maar juist met dit thema weet Pfeijffer een uitermate interessante visie op het hedendaags tijdsgewricht te schetsen, waarin domeinen als ‘schijn’ en ‘werkelijkheid’ niet altijd meer even duidelijk lijken afgebakend. Liefhebbers van deze thematiek doen er overigens goed aan het hele oeuvre van Pfeijffer te lezen. Of nee, iedereen doet er goed aan Pfeijffers oeuvre tot zich te nemen. Helaas behoort hij nog altijd tot de groep auteurs die wel de erkenning maar niet het grote publiek krijgen die zij verdienen. Al kun je je afvragen of Pfeijffers boeken wel geschikt zijn voor ‘de massa’. Enfin.
Wellicht gaat het niet te ver om te zeggen dat in elke roman wel enig engagement kan worden gevonden. Indirect of meer aan de oppervlakte, bewust door de roman verweven, of juist zonder dat het de auteur opviel tijdens het schrijven. Een andere manier waarop het engagement een roman kan binnensluipen is echter wat opzichtiger; daar waar het engagement vermomd is als zichzelf. We zijn dan weer terug waar we begonnen, bij Eva Meijers roman Dagpauwoog. Maar de moderne literatuur heeft nog meer interessante voorbeelden waarin activisme een rol speelt. Romans waarin geprobeerd wordt idealen te verwezenlijken door middel van al dan niet georganiseerd protest, zonder dat daarbij direct geweld een grote rol hoeft te spelen.

Een beter milieu begint bij…
activisme3In 2008 verscheen Koetsier Herfst van Charlotte Mutsaers, haar derde roman. De titel verwijst naar een gedicht van Osama Bin Laden, wereldwijd bekend vanwege de extreme vorm van activisme die hij bedreef. Iets minder bont maakt Adolphe het, of Do, de vriendin van Maurice Maillot, hoofdpersoon van de roman. Do is actief voor het Lobster Liberation Front, een organisatie die zoals de naam doet vermoeden kreeften van een wrede kookdood redt. Op het moment dat Maurice Do ontmoet zijn er al zes kreeften bevrijd. Maurice moet van Do vegetariër worden, waar hij zonder veel tegenwerpingen mee instemt.
Het boek is opgedragen aan ‘alle prisoners of compassion’. Medelijden, de bron van menig dierenactivist, is kennelijk ook een gevangenis. In het boek komt dat onder andere naar voren in de moeilijkheden die het vegetariër zijn met zich meebrengt. Maurice en Do lopen op kerstavond tweeënhalf uur door een troosteloos Oostende, op zoek naar een restaurant dat aan hun dieeteisen voldoet. Uiteindelijk biedt een Italiaanse traiteur uitkomst; de ingeslagen waar wordt op de hotelkamer genuttigd. Dat het activisme ook een hogere tol kan eisen wordt aan het einde van de roman duidelijk, zonder hier te veel te verklappen. We zijn allen gevangenen door ons medelijden met mens en dier, een medelijden waar we ook niets aan kunnen doen, het overkomt ons, en het is dat medelijden met de ander waardoor we uiteindelijk ‘alleen in het heelal’ zijn, om met de poëtische woorden van Bin Laden te spreken.
Een roman die in het verlengde ligt van Koetsier Herfst, al is het maar door de titel, is Vissen redden (2009) van Annelies Verbeke. ‘In een ultieme poging haar liefdesverdriet te verdringen, stort Monique zich op het redden van de planeet door het op te nemen voor de vis.’ luidt de flaptekst. Het lijkt een patroon dat vaker voorkomt: mensen die op de een of andere manier niet genoeg liefde ontvangen van of kunnen geven aan een ander mens, stappen bij gebrek aan beter over op het dier. Houden van een dier is eenvoudig, en indien er honden of katten in het spel zijn vaak ook dankbaar door de (ogenschijnlijke?) affectie dat het beest tentoonspreidt. Houden van een dier is minder problematisch dan houden van een mens, want het dier zegt niets terug en kan zodoende van alles in de mond worden gelegd.
activisme4Vissen redden gaat over Monique Champagne, een schrijfster die zich na een verbroken liefde stort op de problematiek rond overbevissing. Naar aanleiding van een emotioneel artikel dat ze hierover schrijft wordt ze uitgenodigd door een wetenschapper om enkele viscongressen in verschillende Europese steden te openen door haar artikel voor te dragen. Champagne’s motivatie is interessant. Ze is van mening dat de mens haar eigen evolutie te grabbel gooit door de kiem waaruit al het leven is ontstaan, de zeebevolking, systematisch uit te roeien. Haar activisme gaat echter niet heel ver. Als haar lezingen niet echt aanslaan wil ze actie gaan voeren met Greenpeace door een vriendin in te schakelen die ze tijdens haar eerste congres ontmoette. Dat loopt echter op niets uit, evenals Champagne’s carrière als activis(t).
Christiaan Weijts’ personages in zijn dansnovelle De etaleur (2009) strijden ook voor een beter milieu, maar dan in algemenere zin. Etaleur Victor Zuid krijgt de opdracht een revolutionaire etalage te ontwerpen voor het grote warenhuis Cocagne (een andere benaming voor Luilekkerland), dat echter wordt bestookt door activisten die zich druk maken over de milieu-, kind- en dieronvriendelijke methoden die het warenhuis erop nahoudt. Eén van de activisten blijkt Victors jeugdliefde te zijn, de danseres Vita Laurier. Hij sluit zich bij haar aan en samen binden ze de strijd met het warenhuis, waarbij ze hun ‘wapens’ verenigen in een groteske climax.
Weijts is bij uitstek een geëngageerd schrijver. Hij weet in zijn novelle, net als in zijn romans, een keur aan interessante en actuele onderwerpen aan te snijden, en schuwt daarbij de maatschappijkritiek niet. Als altijd verbindt hij het individuele met het collectieve; in De etaleur gebruikt hij daarvoor onder andere de activiste Vita, die Victor wakker schudt en letterlijk wegsleurt uit Luilekkerland.

Sociale stoornis
activisme5.jpgMaar in de meeste romans is Luilekkerland in geen velden of wegen te bekennen. Zo ook in Tikkop (2010) van Adriaan van Dis. In deze roman hoort het activisme bij een belangrijke strijd in de recente Zuid-Afrikaanse geschiedenis: die tegen het apartheidsregime. Het is een verhaal met autobiografische elementen. Protagonist Mulder, alter-ego van Van Dis, verrichte in het verleden werkzaamheden voor Fraternité, een verzetsbeweging die streed tegen de apartheid – in werkelijkheid heette deze groepering overigens Solidarité en was Van Dis daar ook bij betrokken. Maar de vraag is of het allemaal zin heeft gehad. Wanneer Mulder in het heden met zijn oude verzetsvriend Donald de stand van zaken in Zuid-Afrika bespreekt, moeten ze constateren dat de huidige politiek slechts valse beloftes brengt, en corruptie en criminaliteit hoogtij vieren. Daarnaast kan van een echt samenleven van blank en zwart niet worden gesproken. Donald en Mulder pakken echter de draad weer op en besluiten een zwart jongetje, verslaafd aan de drug Tik, te helpen door hem geld en een opleiding aan te bieden. Maar ook deze idealen worden in de kiem gesmoord. Is het, denkt Mulder uiteindelijk, niet beter om de dingen van een afstand gade te slaan, zonder je best te doen alles naar je eigen hand te zetten?
activisme6.jpgEen vraag die in zekere zin het hoofdpersonage uit Aukelien Weverlings in 2006 gepubliceerde roman Politiek gevangene ook bezighoudt. De moeder van Seringe en Beuk is activiste. Dat is ze in daad, maar ook in woord, als columniste voor een activistentijdschrift. Ze protesteert zo ongeveer tegen alles, zelfs tegen haar eigen kinderen door niet te helpen met de verhuizing, wanneer ze van hun rijke vader (uiteraard een vuile kapitalist, die er vandoor is gegaan met het kindermeisje) allebei een appartement krijgen aan een Amsterdamse gracht. Door al dat activisme is moeder sowieso altijd weinig aan opvoeden toegekomen. Als Seringe op een dag besluit naar het buitenland te verhuizen, om alle verwachtingen en verantwoordelijkheden te ontvluchten, vertelt ze opzettelijk niets tegen haar moeder. Het duurt zeven maanden voordat die doorheeft dat Seringe niet meer in Nederland woont. Waar de rest van de wereld op haar warme aandacht kan rekenen moeten haar kinderen het dus ontgelden. Het doet een beetje denken aan Elementaire deeltjes (1998) van Michel Houellebecq. Ook daarin verwaarloost een moeder haar kinderen doordat het vrije hippiebestaan haar belemmert bij hen te blijven, voor ze te zorgen en ze een goede jeugd te bieden. Haar zoons, Bruno en Michel, varen niet wel bij haar gedrag en ontwikkelen beiden een sociale stoornis. Net als Seringe in Politiek gevangene. Door de afwezigheid van haar moeder lijkt ze een hechtingsstoornis te hebben ontwikkeld, waardoor ze onder andere niet in staat is een lichamelijk intieme relatie met iemand te hebben.

Het gewenste walhalla
Ook in de roman van Weverling levert de strijd dus weinig goeds op, en leidt het nastreven van idealen tot een weinig ideale wereld. Overigens is in dit artikel uiteraard slechts een klein aantal romans uitgelicht. Nog niet genoemd zijn In Wonderland van Christine Otten, Morgenster van Jaap Scholten, of Natasha Gersons Plaatstaal, om maar een paar voorbeelden te noemen. Stuk voor stuk romans met een geëngageerd karakter.
Connie Palmen zei in een interview in NRC Handelsblad van 5 december 2009: ‘Een goede roman is een geëngageerde roman, maar niet elke geëngageerde roman is goed.’ Het is de vraag onder welke categorie zij bovengenoemde boeken zou scharen. Maar of de romans op zichzelf nu gelukt zijn of niet, elk activisme in de literatuur lijkt hoe dan ook bijna altijd gedoemd tot mislukken; zelden wordt het gewenste walhalla bereikt, uiteindelijk lopen de personages tegen de muur van hun eigen idealen. Maar iedereen die weleens een boek leest weet: dat lot is lang niet alleen de activisten beschoren…

Coen van Beelen (1987) studeerde Nederlands in Leiden. Hij was columnist voor de Leidse Studentennieuwsbrief en publiceerde o.a. in Mare, Trouw en Nieuw Letterkundig Magazijn. Voor zijn masterscriptie over Houellebecq & Nietzsche ontving hij de Siegenbeek Scriptieprijs, en met zijn proza won hij diverse schrijfwedstrijden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s