Geen ruimte krijgen om misstappen te maken

‘Nooit heb ik overwogen anders over mijn vader te denken dan zoals ik me hem kan herinneren: autoritair, grillig en gewelddadig,’ schrijft Said El Haji in de openingszin van zijn essaybundel Sta op en leef, vader. Maar als een vriend vertelt hoe zijn eigen vader, oud en hulpbehoevend, een ander mens is geworden, rijst bij El Haji de vraag hoe hij nu naar zijn vader zou kijken, als hij nog geleefd had. ‘Zou ik met hem te doen hebben?’

El Haji rekende af met zijn vader in zijn debuut De dagen van Sjaitan (2000). In deze autobiografische roman komt een jongen in verzet tegen de strenge mores van zijn vrome vader. In het openingsessay van Sta op en leef, vader vraagt El Haji zich af: ‘Is er ooit een schrijver in geslaagd om zijn vader tot leven te wekken nadat hij hem heeft vermoord? Literaire afrekeningen kennen we, maar literaire reanimatie?’

In de volgende essays, waarvan sommige eerder in de Volkskrant verschenen, gaat El Haji op onderzoek uit in de omgeving waarin hij opgroeide. Begin jaren tachtig, Said is dan zes, komt het gezin vanuit het Rifgebergte naar Nederland, waar vader al jaren werkt. Marokko wordt het land van de vakanties en van de cultuur thuis, die haaks staat op die van ‘buiten’. De regels thuis zijn streng. Een ongecompliceerde omgang met meisjes, zoals de Nederlandse jongens, is El Haji niet toegestaan. Religieuze verplichtingen moeten worden nagekomen en vaders wil is wet. Wie hem tegenspreekt of iets doet wat hem niet zint, kan klappen verwachten.

Nooit kwetsbaar zijn
De essays geven tezamen een beklemmend portret van een patriarchale cultuur waarin niets mag en alles moet. El Haji beschrijft hoe Marokkaanse jongens voortdurend onder druk staan. Aan hen worden hoge eisen gesteld: ze mogen nooit kwetsbaar zijn en moeten hun eer te allen tijde verdedigen. Kinderen leren niet dat het menselijk is om af en toe een steek te laten vallen. Uit angst voor fysieke afstraffing proberen ze hun fouten te verdoezelen. ‘Al vanaf het moment dat ik leerde bidden, op mijn zevende, begon ik te verzaken. Erover liegen werd een tweede natuur en het leiden van gescheiden levens was een vanzelfsprekendheid.’
In het leiden van gescheiden levens ziet El Haji een verklaring voor de psychosen en schizofrene stoornissen die onder Marokkaanse Nederlanders vaker lijken voor te komen. Juist jongens die weinig assertief zijn, vallen daaraan ten prooi. Zij vinden moeilijk een balans tussen wat zij zelf willen en wat anderen verwachten.
Volgens El Haji krijgt het individu te weinig erkenning binnen de Marokkaanse gemeenschap, waarin afwijken uit vrees voor geroddel niet wordt gestimuleerd. Jongeren krijgen geen ruimte om uit te vinden wie ze zijn en de onvermijdelijke misstappen te begaan die bij die een zoektocht horen. In plaats van steun ervaren zij thuis constante dreiging.

Enige bewijs van intimiteit
De vader in dit boek blijft een autoritair, grillig en gewelddadig figuur. Pas in het laatste essay toont El Haji een andere kant. Hij beschrijft de herinnering aan de periode voorafgaand aan de geboorte van zijn jongste broer. Af en toe ziet hij zijn vader een arm om zijn moeder heen slaan. ‘Sinds ik vader ben koester ik deze herinnering. Het is het enige bewijs van intimiteit dat ik van mijn ouders heb.’ El Haji heeft dan een lange weg afgelegd: van de vadermoordfantasieën die hij had als kind, via de literaire afrekening in zijn debuut, naar de slotzinnen van zijn essaybundel waarin hij schrijft dat hij zou willen dat zijn vader nog leefde.
Veel jongens met een vergelijkbare achtergrond volbrengen zo’n zoektocht, zij het met uiteenlopende uitkomsten. El Haji geeft een interessante inkijk in een cultuur waarover veel geschreven en nog meer gezegd wordt, maar die weinig Nederlanders kennen. Hij maakt de moeilijkheden van opgroeien tussen twee culturen invoelbaar zonder gevoelige zaken uit de weg te gaan of zichzelf en zijn familie te sparen.

Said El Haji, Sta op en leef, vader
paperback, 160 blz, € 14,95
Uitgeverij Jurgen Maas, ISBN 978 94 91921 00 1


Noor van der Heijden studeerde geschiedenis en proza in Amsterdam. Zij werkt als webredacteur en tekstschrijver voor diverse culturele instellingen. Sinds 2012 schrijft zij recensies en interviews voor Passionate Platform. Lees meer artikelen van haar hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s