Roman Helinski: onverstoorbaar en ambitieus

Als het over zijn vader gaat, is Roman Helinski (1983) net zo onverstoorbaar als ik-persoon Victor uit zijn debuutroman Bloemkool uit Tsjernobyl. De hoofdpersoon in deze ‘vadergeschiedenis’, de onstuimige en kleurrijke vader Roman, baseerde Helinski op zijn eigen vader. Stoïcijns bijna, behalve als het over de onverwachte hoeveelheid aandacht gaat waarop zijn debuut kan rekenen: ‘Bijna alle grote papieren media hebben het besproken. Alleen Vrij Nederland nog niet. In een weekend stonden er mooie besprekingen Trouw en de Volkskrant, en op maandag werd ik door de uitgeverij gebeld over een recensie in Het Financieele Dagblad die ik nog niet eens had gezien!’ 

‘Stuur me nu maar alles wat je hebt geschreven’
Hoewel Helinski met deze roman debuteert, is het lang niet de eerste roman die hij schreef. Al op zijn achttiende reisde hij vanuit Limburg naar Amsterdam voor een gesprek bij een van de meer gerenommeerde literaire uitgeverijen van ons land. Hij zat nog op de middelbare school, en ontdekte pas net dat hij kon schrijven: ‘Ik publiceerde mijn eerste verhaal op mijn achttiende. Ik weet niet hoe het kan, ik schreef nog geen half jaar, maar ik dacht: ik kan dit. Al heel snel won ik de Trouw Columnistenwedstrijd. Maar ik wilde iets anders. Een half jaar lang dwong ik mezelf elke dag een verhaal te schrijven op een internetforum en om verhalen van anderen van feedback te voorzien. Slécht dat ik die anderen vond. Ik maakte mezelf onmogelijk met het commentaar dat ik op iedereen leverde. Na dat halve jaar vond ik het wel mooi geweest, ik dacht: nu kan ik wel wat. Ik stuurde mijn eerste verhaal naar De Brakke Hond en schreef een e-mail naar Lex Jansen van De Arbeiderspers over hun reeks Privé-Domein, waarin egodocumenten van gearriveerde schrijvers uitgegeven worden, met de suggestie of ze voor de verandering niet eens een dagboek van mij als beginnende schrijver uit wilden geven. Jansen mailde: ‘Dat gaan we natuurlijk niet doen, maar je mag wel een verhaal opsturen.’ Na dat eerste verhaal mailde hij: ‘Stuur me nu maar twee verhalen op’, en vervolgens: ‘Stuur me nu maar alles wat je hebt geschreven’. Ik geloofde het bijna niet en wilde eerst eigenlijk niet gaan, maar ging vervolgens toch op zijn uitnodiging om op gesprek te komen in.’


Helinski1‘Jong talent’

Toen Helinski nauwelijks twintig was roemde Arjen Fortuin hem in NRC Handelsblad naar aanleiding van een verhaal in De Brakke Hond als ‘jong talent’. Diverse uitgevers waren inmiddels geïnteresseerd in zijn werk. Toch duurde het nog tien jaar voor zijn debuutroman verscheen. Desondanks ervoer Helinski nauwelijks druk van de belofte die hij had waar te maken: ‘Druk ervaren, daar heb ik sowieso niet zo’n last van. De enige druk die ik voelde kwam van mijn moeder. Haar andere kinderen hebben banen over de hele wereld: fatsoenlijk werk met een vast inkomen. En ik dus niet. Hoe langer het duurde, hoe verder weg het resultaat leek. Er was nog geen boek, en mijn moeder geloofde dan wel in haar kind, maar toch. Dat vond ik nog wel het lastigste: ik wist wel: ik kan schrijven en het komt er een keer, maar ik was wel de enige die dat wist, want niemand kan ik mijn hoofd kijken en zien welke zekerheid daar zit. En ik kan ook een beetje gek zijn, dat ik ergens in geloof dat nooit gaat gebeuren. Dat was nog wel het lastigst denk ik, maar ook dat kon ik uiteindelijk gemakkelijk wegzetten.’  In die tien jaar dat het duurde voorBloemkool uit Tsjernobyl  verscheen, heeft Helinski bepaald niet stil gezeten. In de tussentijd heeft hij zeker vijf romans geschreven, ‘als oefening’, en gelezen, heel veel gelezen. Uiteindelijk moest het dit boek worden: ‘Dit was gewoon urgent. Dit voelde lekker: dit was waar ik het laatste jaar aan had gewerkt, dit was wat ik de uitgever het eerst liet lezen en waar ze enthousiast over waren, het was gewoon een logische stap.’
In Bloemkool uit Tsjernobyl kijken we door de ogen van Victor naar de herinneringen aan zijn vader Roman. Victors grootouders komen uit Polen, zijn vader is opgegroeid in België en woont met zijn gezin in Limburg. Roman is een allesbehalve gewone vader. Het eerste deel van de roman bestaat uit wonderbaarlijke, smakelijke en choquerende anekdotes over wat Victor met zijn vader meemaakt. Zo is er die keer dat Roman het gezin soep voorschotelt van een mogelijk radioactief bestraalde bloemkool die hij mee heeft genomen uit de omgeving van Tsjernobyl, waar hij ten tijde van de kernramp voor een congres verblijft. Of die keer dat hij vergeet een sinterklaascadeau voor Victor te kopen en hij om het goed te maken een voetbalveld in de tuin bouwt. In vader Roman blijkt een allesoverheersende onrust te huizen die ertoe leidt dat hij steeds vaker en langer uit Victors leven verdwijnt. In het tweede deel van het boek lezen we over een volwassen Victor. Zijn vader maakt dan fysiek slechts sporadisch zijn opwachting, maar is des te meer aanwezig.

‘Een romanpersonage uit duizenden’
Helinski baseerde het verhaal op wat hij zelf met zijn eigen vader heeft meegemaakt. Toch werd zijn vader in de loop van het schrijfproces wel echt een personage: ‘Een personage waarvan ik toevallig al heel goed weet hoe hij praat, want Roman praat echt als mijn vader. Zo praat hij in vragen: “Geloof je dat, kun je dat geloven?” Dit past heel mooi in het verhaal, omdat wat waar is en wat niet een grote rol speelt in het boek. Ik realiseer me nu pas hoe typisch het is dat hij steeds vraagt: “Kun je je dat voorstellen?”’
De bloemkool uit Tsjernobyl is fictief, maar mijn vader ging wel echt naar congressen in die tijd. Hij zat ten tijde van de kernramp in Hongarije, en mijn moeder vertelde dat ze dat een beetje eng vond. Zo’n gegeven bouw ik dan uit tot zo’n anekdote. Maar ik kan dit soort dingen ook prima beschrijven zonder dat de mensen echt bestaan. Ik zou met fictieve personages dezelfde scène kunnen schrijven.’
Toch liet hij het boek wel al in een vroeg stadium aan zijn moeder lezen. ‘Ik zei: “Mam, als je iets vervelend vindt, dan moet je het zeggen, dan gaan we ernaar kijken”.  Maar niet met de garantie dat het er dan uitgaat. Dat is heel vervelend voor mijn omgeving, maar als ze het niks hadden gevonden, had ik het waarschijnlijk toch uit laten geven. Gelukkig is dat helemaal niet aan de orde. Of ik met mijn familiegeschiedenis aan de haal ga? Dat is eigenlijk wel een beetje zo. En daarom wil ik het in interviews ook niet alleen maar daar over hebben. Ik wil niet dat er in mijn geboortedorp geadverteerd wordt met “het boek over de gekke Pool”. Het boek gaat er toevallig over, maar het gaat er om dat het literatuur is. In de roman staan reacties in die ik niet zou geven, die mijn vader niet zou geven. Je diskwalificeert het als je daar overheen kijkt. Gelukkig wordt het in alle recensies als literatuur beschouwd. NRC sprak over “een romanpersonage uit duizenden”, dat vind ik een prachtig compliment.
Sommige lezers vinden het wel moeilijk om Victor en mij uit elkaar te houden. Ze verwijten Victor passiviteit ten opzichte van zijn vaders gedrag en worden dan haast een beetje boos op mij als schrijver: “Waarom doet die jongen niks, waarom accepteert hij alles, waarom gaat hij niet tegen zijn vader in?” Als Victor al passief is, dan is dat ten faveure van de rol voor de vader: hij is de hoofdpersoon. Maar of Victor alles accepteert? Als zijn vader in de problemen zit, echt diep, komt hij hem niet te hulp…’

Dites-moi d’où il vient
Net als Victor groeide Helinski op in Limburg met een Pools-Belgische vader: ‘Mijn vader is in het dorp altijd als vreemdeling gezien. In het boek is er een scène waarin de vader bij een voetbalwedstrijd Belgische vlaggetjes op zijn auto monteert. Mijn vader deed dat echt. Ik trok me daar niks van aan, dat zit in mijn persoonlijkheid, ik ben wat dat betreft net een muur. Zelf heb ik me altijd thuis gevoeld in Nederland.’
Het vreemdeling-zijn speelt een belangrijke rol in de roman. Vader Roman lijkt zich nergens echt thuis te voelen en is altijd maar aan het vertrekken. In Limburg is hij ‘de gekke Pool’, in Afrika de mzungu (blanke). De roman opent met een motto van Stromae, uit het nummer ‘Papaoutai’:

Dites-moi d’où il vient
Enfin je saurais où je vais

(Vertel me waar hij vandaan komt, dan zal ik eindelijk weten waar ik naartoe ga)

‘Ik denk dat het op zich wel kan, je aan je achtergrond ontworstelen. Maar ik denk dat dat niet voor de hoofdpersoon geldt: vader ongelukkig, opa ongelukkig, oma ongelukkig, moeder ongelukkig, die lijn is zo sterk. Het gebeurt heel vaak dat het ongeluk van generatie op generatie wordt doorgegeven. Het feit dat het bij mij persoonlijk tot nu toe niet zo is, vind ik niet zo interessant. Ik vond het juist mooi in het boek te laten zien hoe het lot van de vader doorwerkt op het lot van de zoon, maar dan op een eigen manier.’


Helinski2Polen

Dat de Roman in Bloemkool uit Tsjernobyl van Poolse afkomst is, heeft niet alleen met Helinski’s eigen familiegeschiedenis te maken: ‘Ik heb heel bewust Poolse sentimenten zoals nostalgie gebruikt om het verhaal melancholisch te maken. Ik hou niet van het kille van de Nederlandse literatuur, en ik zoek ook weer manieren om daar in mijn tweede boek aan te ontkomen. Nederlandse romans zijn vaak zo naar binnen gekeerd, van mij mag het allemaal wat uitbundiger, wat extraverter. Groter, als het maar smaakvol is. Daarom heb ik ook een motto van internationaal artiest gekozen en een wereldbol op de voorkant gezet. Nederlandse literatuur ontstijgt zelden de landsgrenzen. Uitzonderingen daarop zijn boeken als Kaas van Elsschot en Nooit meer slapen van Hermans. Die boeken zijn universeel. Kaas kun je voor elk ander product inwisselen, het is een boek over ambitie. In mijn boek heb ik de landsgrenzen letterlijk overschreden, in de hoop het verhaal los te maken van het particuliere. Maar is dat niet iets wat iedere schrijver nastreeft: universeel schrijven?’

Bloemkool uit Tsjernobyl is verschenen bij uitgeverij Prometheus. 240 pagina’s, €19,95, ISBN 978 90 446 2559 2.


Merel Jansen studeerde Nederlandse taal en cultuur. Ze is werkzaam als projectmedewerker bij Passionate Bulkboek, waar ze verantwoordelijk is voor o.a. schrijfwedstrijd Write Now! en Passionate Platform. Lees meer artikelen van haar hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s