Blijf uit de buurt van cocktail parties – Het beeldende werk van Charles Bukowski

charles1Charles Bukowski heeft twintig jaar na zijn dood nog een grote cultstatus: als schrijver, dichter en non-conformist. Onlangs werden vijf van zijn prozaboeken – Postkantoor, Vrouwen, Pulp, Kind Onder Kannibalen en Fuck Machine en Andere Verhalen van Alledaagse Waanzin – opnieuw uitgebracht in Nederlandse vertaling bij Lebowski Publishers. Minder bekend is hij om zijn beeldende werk. Hij maakte tekeningen en schilderijen voor zijn boeken, en werkte samen met de striptekenaar Robert Crumb. Schrijvers, beeldend kunstenaars en street artists worden nog steeds door hem geïnspireerd.

In een van zijn vroegst gepubliceerde gedichten, ‘His Wife, the Painter’ uit 1960, schetst Bukowski een grimmig portret van een kunstschilder. De kunstenaar ligt naast zijn vrouw in bed, de slaapkamer hangt vol met kunstwerken. In een soort stream-of-consciousness wordt zijn vervreemding, zowel ten opzichte van zijn vrouw als de wereld om hem heen, opgeroepen. Ik kan schilderen – een bloem die door een slang wordt opgegeten; dat zonneschijn / een leugen is; en dat markten naar schoenen ruiken en naakte geklede jongens. De buitenwereld is vol seksuele verleiding en bedreigt zijn relatie. Tegelijkertijd verlangt hij ernaar alleen te zijn. Hij noemt zijn haat voor de wereld scherper dan een scheermes. Toch zoekt hij in de wereld ergens naar. ‘Het zweeft boven de hoofden van mensen’, maar zij zien het niet. Het is een onbestemd gevoel voor schoonheid, dat hij als schilder probeert te vangen. En dat altijd tussen hem en anderen instaat en hem isoleert.
Charles Bukowski (1920-1994) had op het moment van schrijven weinig reden voor een zonnige kijk op het kunstenaarschap. Hij had tegen zijn veertigste verjaardag al vele verhalen en gedichten gepubliceerd, maar meestal in kleine blaadjes tegen geringe vergoeding. Een boekuitgave leek nog ver weg. Hij onderhield zich met eenvoudige baantjes, zoals postsorteerder op een postkantoor. Hij was zwaar aan de drank, wat hem allerlei gezondheidsklachten opleverde. In de kroegen van Los Angeles charles2raakte hij in vechtpartijen verzeild. ‘s Ochtends ontwaakte hij nogal eens op straat uit zijn roes, tussen andere dronkaards en zwervers. Hij was recent gescheiden, zijn ouders – waarmee hij op slechte voet had geleefd – waren enkele jaren terug overleden.
De gedichten die hij ondanks alles bleef schrijven, waren vervuld van ziekte, frustratie en dood. De humor waar hij later beroemd om zou worden, was ofwel bijzonder grimmig of afwezig. Hij leek nog weinig opgeschoten in vergelijking met zijn miserabele jeugd, die getekend werd door uitzonderlijk zware acne, en een vader die hem stelselmatig mishandelde. Hij had als jongen gehoopt dat hij ooit succesvol zou worden als minnaar en als schrijver, en uit zijn gefrustreerde en armoedige leventje zou worden verlost. Inmiddels had hij bescheiden wapenfeiten op zijn naam staan. Maar het besef dat het kunstenaarschap hoe dan ook een vorm van isolement betekent, valt overduidelijk uit ‘His Wife, The Painter’ af te lezen.

Laconiek
Wat Bukowski nu met zijn leven wilde – mensen uit zijn omgeving vroegen zich dat nogal eens af. Zoals zijn eerste vrouw Barbara Frye. Zij had als redacteur van Harlequin Magazine een advertentie geplaatst die nieuwe schrijvers opriep kopij in te sturen. Bukowski stuurde gedichten naar haar adres in Texas, waarop een correspondentie volgde die steeds intiemer werd. Barbara schreef dat ze zich zorgen maakte of ze, vanwege een lichamelijk gebrek, ooit aan een man zou komen. Bukowski antwoordde na verschillende brieven van haar dat ze op moest houden met klagen. Desnoods zou hij haar zelf wel trouwen. Barbara beschouwde dit als een serieus aanbod, dat ze meteen accepteerde. Ze schreef Bukowski dat ze ontslag nam van haar werk en de bus nam naar Los Angeles. Hij schrok wel toen hij de foto’s zag die zij meestuurde. Barbara had een afwijking aan haar nek en ruggegraat, waardoor het leek alsof ze voortdurend met opgetrokken schouders liep. Maar toen Bukowski haar van het busstation kwam afhalen, viel ze best mee. In 1955 trouwden ze.
Het was Barbara die hem aanspoorde tot een professioneler invulling van zijn kunstenaarschap. Barbara was van gegoede afkomst en Bukowski noemde haar tegenover vrienden ‘the millionairess’. Zij maakte hem echter duidelijk dat ze niet op kosten van haar familie gingen leven. Bukowski was op dat moment magazijnmedewerker op een groothandel voor schildersmaterialen. Voor zijn plezier maakte hij tekeningen, en niet onverdienstelijk. Waarom zou hij niet zelf beeldend kunstenaar of vormgever kunnen worden?
Barbara nam hem mee naar tentoonstellingen en haalde hem over een cursus vormgeving te volgen. Zo kreeg hij de opdracht een kerstmisadvertentie voor Texaco benzinestations te maken. Toen zijn idee om een kerstboom met de Texaco-ster in de piek te ontwerpen werd afgewezen, verloor hij interesse en stopte met de cursus. Toen het kerst werd en hij Texaco-posters zag met een ster op een kerstboom, zei hij tegen Barbara: kijk, mijn ontwerp, ben je niet trots op me? Maar zij begreep niets van zijn laconieke houding en kennelijke gebrek aan ambitie. Al na een goeie twee jaar scheidden ze. Bukowski schreef een bitter afscheidsgedicht, ‘The Day I Kicked Away a Bankroll’, waarin hij beseft dat hij het gedroomde Texaanse grootgeld van Barbara’s familie nooit zal krijgen en vaarwel zegt tegen de hele staat Texas / met je verwijfde kunstenaars.

charles3.jpgCommerciële mogelijkheden

Bukowski kreeg een relatie met fan en amateurdichteres FrancEyE. Deze hield niet stand maar bij FrancEyE kreeg hij wel zijn enige kind, Marina. Hij werkte op het postkantoor en publiceerde zijn gedichten in de small press. Een keerpunt was toen hij in 1966 John Martin ontmoette, een succesvol zakenman en bewonderaar van Bukowski’s werk. Martin richtte Black Sparrow Press op, speciaal om Bukowski en andere cultschrijvers die moeilijk aan de bak kwamen, te publiceren. Eindelijk had Bukowski een echte uitgever.
Martin begon kleine chapbooks met Bukowski’s gedichten uit te geven. Hij wist dat zijn auteur aanleg had voor tekenen en schilderen en zag commerciële mogelijkheden. Martin kocht de benodigde tekenmaterialen, Bukowski maakte tekeningen op losse vellen papier die in de chapbooks werden geschoven om die een uniek karakter te geven. Martin verkocht de tekeningen ook zelfstandig aan de groeiende schare volgers die Bukowski in undergroundkringen had. Bukowski deed wat hem gevraagd werd, het leverde hem bovendien geld op.
December 1969 sloten Bukowski en Martin een deal. Martin garandeerde zijn auteur levenslang een maandinkomen van 100 dollar, zodat die zijn tijd niet langer aan shitty jobs hoefde te verspillen. In ruil daarvoor beloofde Bukowski zijn uitgever meer boeken te zullen schrijven dan die ooit zou kunnen publiceren. Na de eerste paar dagen van zijn leven als vrij man dronken te hebben doorgebracht, zette Bukowski zich op 2 januari 1970 aan de schrijfmachine. Hij schreef in drie weken zijn eerste roman Post Office. Het was een hilarisch, autobiografisch verslag van zijn leven als postbesteller en -sorteerder. Dat was precies wat Martin wilde, want aan romans kon hij als uitgever nu eenmaal meer verdienen dan aan dichtbundels.

charles4Vuilnis
Bukowski realiseerde zich dat het nu menens was. Hij begon, ondanks zijn sterke podiumvrees, optredens te verzorgen als schrijver, wat voor extra inkomsten zorgde. En hij produceerde tekeningen en schilderijen die door Martin verkocht werden. Hij gebruikte olie-, acryl- of waterverf, kleurpotloden, pennen, wat er maar voorhanden was. Zijn beeldend werk variëerde van eenvoudige tekeningen tot expressieve, kleurrijke schilderijen. Vaak zijn het close-ups van gezichten, veel dieren ook in opzettelijk kinderlijke vormen. Al zijn de schilderijen figuratief, er is in die zin sprake van abstractie dat deze zelden een verhalend karakter hebben, en de meeste portretten lijken niet hemzelf of anderen weer te geven, zoals hij wel in zijn proza en poëzie deed. De humor is ook vaak afwezig. Nonchalant als de werken kunnen overkomen, aansprekend en van opvallend goede kwaliteit zijn ze zeker.
Bukowski bleef het tekenen en schilderen als hobbyisme zien en onderschatte de financiële mogelijkheden die het bood. John Martin kwam daar al snel achter nadat ze hun zakelijke deal hadden gesloten. Zo vertelt Bukowski-biograaf Howard Sounes in zijn boek Locked in the Arms of a Crazy Life het volgende incident. Martin had veertig schilderijen op voorhand verkocht aan klanten en belde Bukowski wanneer hij de schilderijen kon komen ophalen. Bukowski zei dat hij de schilderijen had weggegooid. Hij had ze niet goed genoeg bevonden, in de badkuip gelegd en erover heen gepist. Hij wist ook niet waarom, zei hij, misschien was hij wel gestoord. Vervolgens had hij de schilderijen met de vuilnis meegegeven. Martin was ontzet en vroeg of Bukowski zich wel realiseerde hoeveel geld ze hadden kunnen verdienen.
Geleidelijk aan hoefde Martin zich niet meer zo op te winden over die laconieke houding. Bukowski’s boeken verkochten almaar beter en hij was niet meer afhankelijk van extra inkomsten. Zijn werk werd in vele landen vertaald, sommige boeken werden verfilmd, wat ondermeer resulteerde in Barfly (1987) met Mickey Rourke als Bukowski’s alter ego Henry Chinaski. In 1980 was Bukowski gestopt met optredens, en enkele jaren later stopte hij met schilderijen maken voor de eerste edities van zijn boeken. Hij had genoeg van het productiewerk, want zo zag hij het schilderen op den duur.
Wel werkte hij samen met striptekenaar Robert Crumb – net als Bukowski een cultfiguur die vanuit undergroundkringen kwam en steeds bekender werd met verhalen vol seks en humor en een afkeer van de burgermansmoraal. Zo illustreerde Crumb twee korte verhalen van Bukowski die als aparte boekjes verschenen. In There’s No Business voert Bukowski de pathetische oude komiek Manny op, die door zijn schaarse publiek beschimpt wordt. In Give Me Your Love bezoekt een man zijn gestoorde vrouw in een kliniek. Haar argwaan over zijn vermeende ontrouw blijkt terecht, wanneer ze hem later in een naburig motel op een erg ongelegen moment opbelt. Crumbs opzettelijk ranzige tekenstijl, met afgeleefde mannetjes en uit de kluiten gewassen, voluptueuze vrouwen, paste perfect bij deze personages.

charles5.jpg‘Bad writing’
Voor Robert Crumbs werk had Bukowski waardering, maar aan brave stripfiguren als Mickey Mouse had hij een hekel. Zo citeert Linda Lee, met wie hij vanaf 1985 getrouwd was, Bukowski in de documentaire Born Into This van John Dullaghan. ‘A three-fingered son-of-a-bitch. Mickey Mouse doesn’t have a fucking soul’. Bukowski was zich steeds bewust van het gevaar dat hij ook tot het establishment zou gaan behoren. Over zijn ervaringen met de filmwereld tijdens de productie van Barfly schreef hij de roman Hollywood, vol met onbetrouwbare en zelfvoldane regisseurs, producenten, advocaten, acteurs en actrices. Die wereld van valse glamour was nog gekker dan de wereld van dronkaards, hoeren en zwervers die hij zo vaak had beschreven.
Van ontmoetingen met Madonna en Bono – in celebritykringen was hij hip geworden – was hij niet onder de indruk. Hij bezocht een concert van U2, dat een nummer gemaakt had, ‘Dirty Day’, dat naar Bukowski verwees. Later schreef hij in zijn dagboek over deze song: ‘Ik geloof dat de lyrics ok zijn als je ze begrijpt. Mensen hebben dat nodig: anti-establishment, anti-ouders, anti-wat dan ook. Maar zo’n succesvolle miljonairsgroep, zij zijn het establishment, wat ze ook mogen zeggen.’ Tegen Robert Crumb had hij bij hun eerste ontmoeting, lang voordat ze zouden samenwerken, al gezegd: ‘Je werk is goed, het is the real thing. Maar blijf uit de buurt van de cocktail parties.’ Robert Crumb zou overigens in 1997 illustraties maken bij een postume verzameling dagboekaantekeningen van Bukowski, The Captain Is Out to Lunch and the Sailors Have Taken Over the Ship.
charles6Bukowski overleed in 1994 aan leukemie. Hij had zojuist Pulp voltooid, zijn eerste en enige niet-autobiografische roman die datzelfde jaar verscheen. Het is een hardboiled verhaal over een privédetective met sciencefiction- en bovennatuurlijke elementen. Hij had Pulp een ode aan bad writing genoemd, alsof hij nog eens wilde laten zien dat hij nooit keurige boeken zou schrijven.
Postuum zijn verschillende bundels met restmateriaal van Bukowski gepubliceerd. John Martin stopte als uitgever in 2002, maar de Black Sparrow-boeken worden nog steeds gedistribueerd. Dvd’s met opnames van zijn optredens zijn uitgebracht en zijn roman Factotum werd verfilmd in 2005 met Matt Dillon als Henry Chinaski. Bukowski’s boeken worden nog steeds veelgelezen en hij is de ultieme outsider-schrijver die andere kunstenaars laat zien dat je zonder veel compromissen te sluiten succesvol kunt zijn.
Zijn werk is door talloze schrijvers geïmiteerd, en zijn gegroefde kop en sardonische grijns zijn vaak gereproduceerd door beeldend kunstenaars en street artists. Zijn motto ‘Don’t Try’ staat op zijn grafsteen te lezen. Doe niet teveel je best een kunstenaar te zijn, zorg dat je geen phoney wordt. Uit het gelijknamige gedicht: You don’t try. That’s very important: not to try, either for Cadillacs, creation or immortality. You wait, and if nothing happens, you wait some more.


Meer info over de recente vertalingen van Postkantoor, Vrouwen, Pulp, Kind Onder Kannibalen en Fuck Machine en Andere Verhalen van Alledaagse Waanzin bij Lebowski Publishers alhier.

Erik Brus publiceerde met Fred de Vries het boek Gehavende stad, muziek en literatuur in Rotterdam van 1960 tot nu en is medesamensteller van verzamelboek ROTTERDAM. Hij realiseerde i.s.m. Laurens Abbink Spaink de novelization Zwartboek van de film van Paul Verhoeven. In 2015 verscheen het mede door hem samengestelde boek Ken zó in Boijmans – Frans Vogel 80 (Studio Kers). Lees meer artikelen van zijn hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s