PPomslag Amatmoekrim

Idealen van een vermeende raddraaier

De idealen van de Surinaamse schrijver, mensenrechtenactivist en verzetsstrijder Anton de Kom (1898-1945) waren groot. Hij was de eerste van zijn familie die in vrijheid werd geboren; zijn grootouders waren slaven, ouders werden nog in slavernij geboren. Ook toen Anton de Kom opgroeide was er van gelijkheid tussen blanken en zwarten nog geen sprake. Als volwassen man verzette hij zich tegen de uitbuiting van de zwarte arbeiders, wat hem al snel het stempel ‘staatsgevaarlijk’ opleverde. De Nederlandse geheime dienst hield ‘toezicht’, en zijn activiteiten kwamen De Kom te staan op maandenlange eenzame opsluiting in Fort Zeelandia en uiteindelijk op verbanning. Op 10 mei 1933 werd hij met zijn gezin op de boot gezet naar Nederland.

In Nederland ging zijn leven er niet bepaald op vooruit; op straat werd de zwarte man nagekeken en uitgescholden. Schrijvend aan zijn boek Wij slaven van Suriname (gepubliceerd in 1934) raakte hij ernstig ‘overspannen’ ten gevolge van de traumatische gebeurtenissen van de voorbije jaren. Zó ernstig, dat zijn vrouw Petronella hem gedwongen liet opnemen in een psychiatrische kliniek. Hij was nog nauwelijks ontslagen of Duitsland viel Nederland binnen. Opnieuw koos De Kom voor de strijd tegen onrecht en onderdrukking: hij sloot zich aan bij het verzet. Dat moest hij uiteindelijk bekopen met zijn leven: in 1944 werd hij gearresteerd, eind april 1945 overleed hij aan tuberculose in kamp Sandbostel.

Wees beter dan de anderen
Deze Anton de Kom is de kleurrijke hoofdpersoon van de roman De man van veel van schrijfster Karin Amatmoekrim, net als haar protagonist geboren in Parimaribo. In 2009 verscheen er een biografie over Anton de Kom, geschreven door Alice Boots en Rob Woortman. Maar voor haar roman koos Amatmoekrim voor de periode in De Koms leven waarop ook de biografie weinig licht werpt: de tijd van de gedwongen opname in de Haagse kliniek. Precies dáárin schuilt de macht van de romancier: waar de geschiedkunde tekortschiet, kunnen verbeelding en inleving de hiaten invullen.
Amatmoekrim doet dat met verve. Van nabij beleeft de lezer de angst en het wantrouwen, de claustrofobie en de waanideeën mee die zich ophouden in de geest van De Kom. Zijn woede en pijn over Nels beslissing hem te laten opnemen, worden invoelbaar gemaakt (evenals haar wanhoop en bezorgdheid).
Knap tekent Amatmoekrim de innerlijke – en wereldse – strijd die haar hoofdpersoon kwelt; de discrepantie tussen de manier waarop de buitenwereld hem bejegent en bekijkt – als een wild beest, als een raddraaier – en de hooggestemde idealen die hij najaagt en van zijn moeder meekreeg: Wees goed, zei ze, nee, wees beter dan de anderen. Dat kan jij. Ik heb het in je gezien, op de dag dat je uit mij kwam en je onmiddellijk je ogen opende. Jij bent anders, kind. Jij bent beter. Doe goed, en maak deze wereld mooier dan hoe je hem aantrof.

Langzaam herstel
Hoewel in het tweede deel van het boek op sommige momenten het literaire aspect wat ondergeschikt raakt en het naar een verslag begint te neigen, is De man van veel als geheel een roerend verhaal over een man met een rechtschapen hart en een grote gedrevenheid om de wereld een beetje beter en eerlijker te maken. ‘Als een boom maar genoeg vervuiling in zijn kruin draagt, gaat hij eraan ten onder,’ zegt medepatiënt David, maar Anton de Kom blijkt (nog) niet voorgoed geveld. Langzaam herstelt hij van zijn ‘overspannenheid’ of, zoals het nu zou heten, zijn posttraumatische stresssyndroom. Na de eerste, tamelijk wazige (en mooi weergegeven) periode van psychische verwarring, die bestreden wordt met medicijnen en slaaptherapie, klaart het in de geest van Anton de Kom steeds meer op. Gaandeweg durft hij toenadering te zoeken tot andere patiënten, zijn psychiater en uiteindelijk ook tot Nel, die hem nog altijd liefheeft.
Op 1 maart 1940 mag Anton de Kom naar huis. Bevrijd van zijn demonen, maar niet van zijn idealen. Je zou willen dat je niet wist wat hem nog te wachten staat.

Karin Amatmoekrim, De man van veel
paperback, 263 blz, € 19,95/€ 8,45 (e-book)
Prometheus, ISBN 978 90 446 2126 6


Vivian de Gier is schrijver, journalist, redacteur en schrijfcoach. Onder de naam A•Quattro•Mani maakt ze met Marc Brester recensies, literaire interviews en (reis)reportages door heel Europa, in tekst én beeld. Ook schrijven ze korte verhalen, novellen en biografieën. Lees meer artikelen van haar hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s