Meekijken terwijl onheil op de loer ligt

Elders, de nieuwe novelle van Martijn Knol, wordt verteld in de tweede persoon enkelvoud. Op zich is dat al ongebruikelijk, zij het verre van uniek in de literatuur. Maar nog opvallender is dat niet de schrijver de ‘jij-persoon’ aanspreekt, maar een personage uit het verhaal zelf. De lezer krijgt hierdoor het ongemakkelijke gevoel dat hij meekijkt terwijl het intieme samenzijn dat in het verhaal beschreven wordt, op het punt staat te worden opengebroken. De lezer zit er zo dicht op dat hij bijna medeplichtig wordt, als een voyeur die onmachtig is om in te grijpen terwijl onheil op de loer ligt.

Het gezin is de kleinste ondeelbare eenheid
Martijn Knol (1973), die eerder indruk maakte met o.a. de roman Alles kan kapot (2012), voert in Elders een gezin – vader, moeder en twee zoons – op dat op vakantie is in de Italiaanse Alpen. Zij worden geobserveerd door een min of meer alwetende verteller, die als een geest rond het gezin heenzwermt. Hoe hij zulke bijzondere gaven kan hebben, en in hoeverre hij (deels) mogelijk een zinnebeeld is, is aan de lezer. In ieder geval blijkt hij een heimelijke minnaar van de moeder van het gezin, waar hij in Nederland soms mee afspreekt en de liefde mee bedrijft. Maar degene die de verteller steeds aanspreekt, is niet de moeder maar de jongere van haar twee zoons.
Deze jongen heeft een heerlijke vakantie; hij voelt zich één met de natuur, heeft een twee jaar oudere broer om mee te spelen en als zijn voorbeeld te dienen, en twee ouders om hem te beschermen. Soms voelt de jongen wel dat iets niet helemaal klopt, maar hij kan het nog niet verwoorden en is onbevangen genoeg om op te gaan in het moment. Zijn vader kan chagrijnig zijn, maar hij is nu eenmaal een hardwerkende man met een eigen bedrijf en alle zorgen van dien. Moeder is een levenslustige, rusteloze vrouw die snakt naar avontuur en drama. Vader en moeder ruziën veel, omdat – zo weet de verteller – zij ongelukkig zijn. Maar hun gezin houdt vooralsnog stand. Want het gezin, zo weet de verteller, is ‘de kleinste ondeelbare eenheid. Ieder individu neigt ernaar. De eettafel een haven, het huis een universum.’

Rusteloosheid
Wat de verteller wel weet – dat er een dreiging in de lucht hangt waarvan hij mede de aanstichter is – is de jongste broer nog niet bekend. Die tegenstelling is waar Elders in essentie om draait. De jongen speelt rond het vakantiehuisje waar zij verblijven, terwijl de verteller hem met inlevingsvermogen maar ook schijnbaar onaangedaan observeert. ‘Dat je blikveld steeds is ingedijkt door de bergen is kleinerend en claustrofobisch en tegelijk geruststellend en geborgen. De osmose tussen jou en de wereld is totaal (…) Je ruikt rot hout, chloor, je proeft karamel en bittere thee, hoort het ruisen van de sapstroom richting een afgebroken tak in het stadspark van een middelgrote Amerikaanse stad in 1874. Ook wanneer je je daar geen rekenschap van geeft komen alle tijd, alle ruimte bij elkaar in het ene punt van jouw bewustzijn.’
De zinnelijkheid van het proza doet denken aan schrijvers als Ray Bradbury en Hafid Bouazza, en aan Terrence Malick’s film The Tree of Life. Maar ook is Elders een reeks korte, hoekige stukken proza, met abrupt wisselende tijden (inclusief enkele glimpsen van de toekomst die de jongste zoon te wachten staat) en botsende perspectieven. Vorm en inhoud schuren vaak met elkaar, met groot effect. Daarmee is Elders een bijzonder rijk verhaal over het verlangen naar eenwording en geborgenheid – en de rusteloosheid die verbintenissen weer kapotmaakt.

Martijn Knol, Elders
paperback, 80 blz, € 9,95
Wereldbibliotheek, ISBN 978 90 284 2589 7


Erik Brus publiceerde met Fred de Vries het boek Gehavende stad, muziek en literatuur in Rotterdam van 1960 tot nu en is medesamensteller van verzamelboek ROTTERDAM. Hij realiseerde i.s.m. Laurens Abbink Spaink de novelization Zwartboek van de film van Paul Verhoeven. In 2015 verscheen het mede door hem samengestelde boek Ken zó in Boijmans – Frans Vogel 80 (Studio Kers). Lees meer artikelen van zijn hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s