HeaderessayMaartenBuser

‘In your face, Jasper Johns!’

Wat Homer Simpson ons over kunst kan leren

Toen ik een keer een kunstwandelroute bezocht, parkeerde ik mijn fiets tegen een muurtje. Het volgende klinkt als een wat flauwe of zelfs slechte grap, maar toen ik de wandelroute had uitgelopen en naar huis wilde fietsen, zag ik een groepje mensen geconcentreerd naar mijn fiets kijken. Blijkbaar was de aanwezigheid van een paar kunstwerken tegen dat zelfde muurtje aan, een meter of vijf verderop, reden genoeg om aan te nemen dat mijn fiets ook een kunstwerk was.

Bovenstaande gang van zaken deed en doet me nog steeds denken aan de aflevering ‘Mom and Pop Art’ van The Simpsons.[1] In ‘Mom and Pop Art’ wordt de kunstwereld op de korrel genomen. Homer, de vader van het gezin Simpson, probeert aan het begin van de aflevering een barbecue te bouwen. Dat gaat niet zoals hij wil, en hij besluit het mislukte resultaat terug te brengen. Achter zijn wagen hangt een karretje met daarin bakstenen, barbecueonderdelen en een parasol. De winkelier wil Homer zijn geld niet teruggeven, en terwijl hij naar huis rijdt, raakt het karretje los. Het karretje wordt gevonden door Astrid Weller, een kunstenares, die er een groots, zeer authentiek kunstwerk in ziet. Homers ‘kunstwerk’ slaat aan en hij mag exposeren. Zijn andere objecten, een mislukt vogelhuisje bijvoorbeeld, worden echter met argwaan bekeken. De lokale kunstkenners vinden de nieuwe kunstwerken een herhaling van Homers eerste werk, en laten hun desinteresse duidelijk blijken. Homer is uiteraard zeer teleurgesteld. Op aanraden van zijn dochter Lisa besluit hij een radicale actie uit te halen die hij als kunstwerk presenteert: hij laat zijn woonplaats Springfield overstromen. Astrid laat hem weten: ‘I love it, Homer! You’ve just turned this town in a work of art!’

De kritiek op de kunstwereld in ‘Mom and Pop Art’ is minder eenduidig dan die lijkt. Natuurlijk, de mislukte barbecue als kunstwerk is een inmiddels al een bijna topos-achtige grap over wat er tegenwoordig allemaal niet aangezien wordt voor kunst. Vergelijkbaar voorbeeld: een cartoon van een museumbezoeker die geconcentreerd naar het karretje van de schoonmaker staat te kijken. Kunstliefhebbers zien blijkbaar het verschil niet meer tussen wat wel en niet kunst is, en met zo’n grap wordt de pretentieus geachte kunstwereld belachelijk gemaakt.

De Franse socioloog Pierre Bourdieu stelt dat het symbolisch kapitaal, kort door de bocht gezegd: het aanzien of de erkenning[2] van een kunstenaar afhankelijk is van degenen die de macht hebben in het desbetreffende veld of wereld.[3] De toetreding tot die wereld noemt hij consecratie. Dat begrip is ontleend aan het katholicisme en heeft twee betekenissen: de wijding door een bisschop, en het veranderen van het brood en de wijn in respectievelijk het lichaam en het bloed van Christus. Door de religieuze oorsprong van de term consecratie krijgt het concept twee interessante implicaties: zodra een kunstenaar of kunstwerk geconsecreerd wordt, wordt hij/het getransformeerd. Bovendien wordt geïmpliceerd dat symbolisch kapitaal een kwestie van geloof is. Je kunt niet zeker weten of een kunstwerk van grote waarde is, maar je moet dat geloven.

Door Homers mislukte barbecue tot kunstwerk te verheffen, wordt het object onderhevig aan ideeën over kunst. Een voorbeeld: Astrid bestempelt het object als outsider art. De Encyclopædia Britannica legt dat begrip als volgt uit: ‘any work of art produced by an untrained idiosyncratic artist who is typically unconnected to the conventional art world – not by choice but by circumstance. The “classic” figures of outsider art were socially or culturally marginal figures.’ Of zoals de stroming in typische Simpsons-humor uit wordt gelegd:

Astrid: ‘Your husband’s work is what we call “outsider art”. It could be by a mental patient, or a hillbilly, or a chimpanzee.’
Homer: ‘In high school I was voted “Most Likely to Be a Mental Patient, Hillbilly, or Chimpanzee”!’

Maar het inkaderen gaat nog verder: ik zou zelf ook Homers werk op meerdere manieren kunnen classificeren. Allereerst gaat het om mixed materials (bakstenen, metaal, plastic), ten tweede om een readymade, en ten derde zou ik zeggen dat het werk in een traditie staat: die van dada en neodada. Dan bedoel ik niet zozeer de traditie van de maker, maar eerder van de toeschouwer; het kader van (eerder geziene/ervaren) andere kunst die de beleving van het werk in kwestie beïnvloedt en zelfs stuurt.

Die traditie wordt bovendien ook vertegenwoordigd in ‘Mom and Pop Art’. In een nachtmerriescène wordt Homer belaagd door verschillende kunstwerken: Da Vinci’s De Mens van Vetrivius en Drie muzikanten van Picasso. Vervolgens ziet hij een smeltende klok (Dalí). De strekking is duidelijk: de ‘echte’ kunstenaars zijn kwaad op de prutser Homer. Samen zijn Da Vinci, Picasso en Dalí een soort kijktraditie voor degenen die redelijk, maar niet bijzonder erg in kunst geïnteresseerd zijn.[4] Maar dan neemt de droom een vreemde wending: Homer wordt met soepblikken bekogeld door een kwade Andy Warhol. Hoewel diens kunst eerst door tegenstanders als non-kunst werd gezien, is hij nu ook geconsecreerd en is hij ook in de ogen van minder-ingewijden een groot kunstenaar. Des te ironischer is het daarom dat hij de kunst van Homer afwijst, die in dezelfde (kijk)traditie staat als zijn eigen werk.

Maar de traditie komt ook op een andere manier naar voren: beroemde kunstenaar Jasper Johns heeft een gastrol in de aflevering: hij wordt opgevoerd als het personage Jasper Johns, een beroemde kunstenaar, en heeft bovendien de stem van het personage ingesproken. Dat hij met alledaagse voorwerpen, materialen en beelden werkt, wordt in The Simpsons geparodieerd: hij wordt neergezet als een kleptomaan die voedsel en lampenpeertjes steelt, en er uiteindelijk zelfs met een speedboot vandoor gaat. Die fictieve karaktertrek is een soort inside joke: zijn eigen werk komt in ‘Mom and Pop Art’ niet voor. Johns’ werk kan als neodada geclassificeerd worden, als popart en als neorealist.[5] Zijn bekendste werk is een wasschildering van de Amerikaanse vlag: een heel gewoon geworden afbeelding wordt tot kunstwerk verheven.[6]

‘Mom and Pop Art’ gaat verder dan de kunstwereld als pretentieus neerzetten, en zelfs verder dan ‘is alles wat kunst genoemd wordt wel kunst?’. In de aflevering wordt namelijk ook een vergelijkende vraag gesteld: als Jasper Johns de vlag van Amerika schildert, en Andy Warhol heeft soepblikken geschilderd, waarom zou Homers mislukte barbecue dan geen (readymade)kunst zijn? De vraag kan ook andersom gesteld worden: als Homer geen kunstenaar is, zijn Warhol en Johns dat dan ook niet? Hoewel ik niet bijzonder relativistisch van aard aangelegd ben, zou ik toch willen zeggen dat de antwoorden op beide vragen uiteindelijk geloofskwesties zijn. Wat wel en niet kunst is, wordt immers bepaald door heel wat meer factoren dan alleen het kunstwerk zelf. Denk bijvoorbeeld aan de impressionisten die aanvankelijk vervloekt werden omdat ze niet zouden kunnen schilderen, en die nu een prominente plaats in de kunstgeschiedenis innemen. Wie op het ene moment verketterd wordt, kan de andere dag canoniek zijn geworden.


Maarten Buser (1991) studeerde Nederlands en letterkunde in Nijmegen. Hij werkt als freelance journalist en poëzie- en popmuziekrecensent. Gedichten van hem verschenen in onder andere De RevisorHet Liegend KonijnLiter en Extaze. Hij won de Nijmeegse voorronde van schrijfwedstrijd Write Now! en schreef ‘Ex-patrouille’ voor de finale. In januari 2016 verschijnt zijn debuutbundel Club Brancuzzi bij uitgeverij Koppernik.


Bibliografie:

  • Brillenburg Wurth, Kiene & Ann Rigney, red. Het leven van teksten. Een inleiding tot de literatuurwetenschap. Amsterdam: Amsterdam University Press 2009.
  • Read, Herbert. Moderne schilderkunst. Oorsprong en ontwikkeling. Vertaald door R.E. Penning. Veenendaal: Gaade & co Uitgevers 1987.

Voetnoten:

[1] ‘Mom and Pop Art’: aflevering 19 van seizoen 10 van The Simpsons. De titel verwijst naar Mom & Pop Hardware, een bouwmarkt in Springfield, waar de serie zich afspeelt. Uiteraard verwijst de titel óók naar popart.

[2] Brillenburg Wurth & Rigney schrijven over symbolisch kapitaal: ‘[C]ulturele erkenning is belangrijk voor het vergaren van symbolisch kapitaal: een vorm van macht of gewin die ontkent economisch kapitaal te zijn, omdat deze ogenschijnlijk zonder winstoogmerk is. […] De waarde van symbolisch kapitaal is dan ook de ogenschijnlijke afwezigheid van winstoogmerk: culturele erkenning hangt zelden samen met bestsellerkwaliteiten, ook al kan deze erkenning op termijn wel degelijk hoge verkoopcijfers tot gevolg hebben.’ (Cursiveringen door henzelf.) Geciteerd naar Brillenburg Wurth & Rigney 2009, blz. 342.

[3] Brillenburg Wurth & Rigney 2009, blz. 342.

[4] Het is wellicht aardig om te vermelden dat het Algemeen Dagblad een tijdlang De grootste meesters heeft uitgegeven, een serie kunstboeken voor algemeen geïnteresseerden. In die serie, die zich vrijwel geheel op schilderkunst focuste, verschenen ook delen over Da Vinci en Dalí. De in de serie opgenomen kunstenaars lijken me samen een redelijke canon (op het gebrek aan aandacht voor andere kunstvormen na) voor de algemeen geïnteresseerde kunstliefhebber te vormen: onder meer Michelangelo, Rembrandt, Van Gogh en Monet zijn ook opgenomen. Zij zijn toch wel de namen die snel als grote kunstenaars genoemd worden.

[5] Read 1987, blz. 295-296 Read nuanceert de banden met popart: ‘[Johns’ werk zou] voor enige tijd verward worden met pop art’ (blz. 295).

[6] Read komt dicht in de buurt van consecratie, wegens de religieuze bijklank, door te schrijven: ‘[De door Johns gebruikte] beelden werden noch als stilleven, noch als abstractie beschouwd; ook hadden zij niets te maken met een kubistische opvatting van een en ander. Elk schilderij is een weergave van opname, verwerking en aanpassing. Elk schilderij wordt een object, gecamoufleerd, gebalsemd en als heiligdom bewaard.’ (Mijn cursivering.) Geciteerd naar Read 1987, blz. 295

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s