Foto door Monica Curtin

Een schommelschip in vrije val

.

Door: Yi Fong Au ♦ Foto door: Monica Curtin

Maartje Smits (1986) is een veelzijdig kunstenaar, die zichzelf omschrijft als ʻschrijvend detectiveʼ, ʻfilmend dichterʼ en ʻsubjectieve journalistʼ. Ze studeerde ‘Beeld&Taal’ aan de Gerrit Rietveldacademie en ‘Design’ aan het Sandberginstituut. Eerder publiceerde ze onder andere in De Gids, Blue Turns Grey  Magazin, nY en Deus Ex Machina. In november 2015 verscheen bij uitgeverij de Harmonie Als je een meisje bent, een dichtbundel waarin zogezegd de vertaalslag van het ʻpersoonlijke naar het universeleʼ wordt gemaakt. Wat bedoelt Smits hiermee? En wat kunnen we van haar leren over het kunstenaarschap en het vrouw-zijn?

Zelfverkenning
De omslagfoto van Als je een meisje bent laat een mossig rotslandschap zien dat scherp afsteekt tegen een bijna wolkeloze, blauwvale lucht. Een wit huisje onderbreekt de kim van dit uitzicht en trekt de aandacht naar zich toe. De blik eindigt bij een naakt onderlichaam – billen en benen, vermoedelijk van een vrouw – dat nauw aansluit op de omgekeerde v-lijnen van het dak. Tezamen vormt het een surrealistisch tafereel: de losgezongen lichaamsdelen, de schakering van grilligheid en schoonheid, de wisselwerking tussen mens en natuur, lijf en ledigheid. Het resoneert ook met de thema’s en beelden die in de bundel voorbijkomen. Zoals de taal in de bundel soms vervreemdend werkt, zo figureert hier een vervreemdend beeld.

Op de vraag of de omslagfoto een werk is van haarzelf, antwoord Smits ontkennend: ‘Dit is in Ijsland, en ik heb de foto niet gemaakt. Het is een werk van Scarlett Hooft Graafland. Ik vond het interessant om een soort dialoog met die omslag aan te gaan. Misschien dat ik het in een volgende bundel anders zou doen, dat ik dan mijn eigen omslagbeeld zou maken. Maar nu wilde ik een andere stem, ook omdat in de bundel zelf de ik-persoon al zo vaak centraal staat .’

Deze drang naar meerstemmigheid is ook in de tekst terug te vinden. In Als je een meisje bent figureert een lyrisch ik dat worstelt met het meisje-zijn en vrouw-worden. De bundel is buitengewoon divers: er is niet één manier om te praten over het vrouw-zijn, eerder is er een caleidoscopische opvoering van  stemmen, vormen, klanken, stijlfiguren, en intertekstuele verwijzingen, die tonen dat er niet zoiets bestaat als dé ervaring van het vrouw-zijn.

Als dichter is Maartje Smits al langere tijd actief, hoewel haar werk nog niet eerder werd gepubliceerd door een literaire uitgeverij: ‘Ik schreef hiervoor al best wel lang poëzie, maar dat werd nooit een bundel omdat de gedichten altijd heel erg op zichzelf stonden. Deze bundel was ik vorig jaar aan het schrijven en toen had ik voor het eerst het gevoel dat dit iets was dat bij elkaar hoorde, waarvan het klopt dat het gebundeld is.’ De bundel vond zijn oorsprong tijdens een vakantie in Portugal. Smits ging in haar eentje op reis, huurde een klein huisje in een dorpje aan het strand. De dorpsmensen spraken geen Engels, noch sprak zij Portugees.

‘Je wordt dan helemaal teruggeworpen op jezelf. Ik was op dat moment veel bezig met vragen over mezelf en over mijn vrouw-zijn. In dat dorpje in Portugal vroegen mensen mij ook: “Waarom ben je nog niet getrouwd? Je bent al 29!” Mensen trouwen daar heel vroeg en krijgen ook heel vroeg kinderen. Ik werd dus geconfronteerd met vragen als: “O ja, wat vind ik daar zelf eigenlijk van? Wie ben ik op dit moment?”’

‘Ik had ineens heel veel tijd om te schrijven en ben gewoon maar gaan dichten, zonder een duidelijk plan. Halverwege die weken kwam steeds meer naar voren dat er een soort thema in zat. Maar pas veel later, toen ik alweer terug was, ben ik het gaan verzamelen. Ik heb een eerste versie opgestuurd naar een uitgever en ze zeiden: “Weet je zeker dat dit het is? Komt er niets meer bij?” Vervolgens ging ik weer aan de slag. Uiteindelijk, een half jaar later, wist ik dat er niets meer bij kon. Ik heb nog een paar weken heel intensief geschreven, en toen was het af.ʼ

Daarna begon het schrappen. Er gingen weer veel gedichten uit, maar waar schrijvers soms jaren werken aan één project, voltooide Smits Als je een meisje bent in minder dan een jaar. ‘Soms kan je dat hebben, dat je hongerig bent, omdat je het al heel lang wilt. De literaire wereld is een beetje conservatief, en als je niet gepubliceerd hebt hoor je er niet echt bij. Dus toen dacht ik: “Nou, nu wil ik ook een keer niet met papiertjes op het podium staan, maar met een echt boekje.”’ Smits lacht, ‘het is een stom gevoel hè, want tegelijkertijd is het ook een goed proces, en komt het wanneer het komt.’

Proces
‘Ik schrijf alles hardop. Mijn poëzie is op klank en ritme gebaseerd. Ik neem de lezer ook altijd serieus, en denk dat mensen dingen al heel snel snappen. Dus dan denk ik: “Ik hoef niet alles volledig uit te schrijven.” Dan kan ik alweer verder. Juist in poëzie moet je geen dingen opschrijven die niet nodig zijn, die ook weg kunnen worden gelaten.’

Smits schroomt niet om associatief of ambigu te schrijven. Het loslaten van de noodzaak om de lezer bij de hand te nemen, geeft de dichter meer vrijheid om haar eigen taalcombinaties te maken, geleid door een bepaalde muzikaliteit of visualiteit. Ze schrijft in zinnen en regels die vaak opgebouwd zijn uit non-sequitors en andere ongrammaticaliteiten. De zinnen werken ontregelend, maar vertonen op andere vlakken, zoals woord- en klankspel, een compenserende logica. Een voorbeeld hiervan is het gedicht ‘meer benen’:

 

MEER BENEN

ik möchte een vrouwship

zijn shallow schouwdek weze

een beetje bitse lust objection

 

met dikke dije

dikes off all men deck

deilig zandspuiters dijen die

alles af teren, teder gegen

genegenheid halten

 

ik wil dijen die faul

behouwen en durven te tonen

see du siegst

minne Seekontainer legs

siegst minne peal d’orange

cellulite royal ’t squirt

lauwe theeslib in mijn lui deinen dans lui

weil toe kies mal du weint

mijn zwaar natte benen voorbij

Elk gedicht is het resultaat van het onderzoek van de kunstenaar, die zich intensief heeft beziggehouden met het onderwerp om er een kunstwerk uit te laten volgen. Het is een sterk individueel proces: ‘Op de Rietveld-Academie ben je vanuit je eigen proces en je eigen onderzoek bezig. In feite heeft elke student daar zijn eigen studie, ook al kies je wel voor een afdeling en zit je drie jaar op die afdeling. Je maakt je eigen werk, bent bezig aan je eigen ontwikkeling, vanuit je eigen interesses.’

‘Het gaat uit vanuit het idee dat uit dit onderzoek een vorm spreekt: je onderzoekt een onderwerp door het te tekenen, of te fotograferen, erover te schrijven, het van alle kanten te bekijken, interviews te lezen en theorie erbij te zoeken. Uiteindelijk wil je een verhaal vertellen, of wil je iets met het onderwerp doen of erop reageren. Soms mislukt het, dan kom je halverwege het onderzoek en weet je niet hoe het verder moet. Ik ben wel eens begonnen aan een documentaire waar ik na een half jaar maar mee gestopt ben.’

Ditmaal heeft het proces geleid tot poëzie die zowel een muzikaal als een visueel karakter heeft. In voordrachten komt het ritmische en klankrijke karakter van Smits’ gedichten naar voren, maar op papier springt juist de gelaagdheid in het oog. Neem bijvoorbeeld onderstaand openingsfragment uit het gedicht ‘stil schaduw schip’, waarin onder andere typografische elementen (interpunctie, enjambement, wit) samen met syntactische elementen (ontregelende zinsstructuren) en lexicaal-semantische elementen (dubbelzinnigheid van het woord ‘stil’) een moment van vrije val schetsen.

 

STIL SCHADUW SCHIP

vlak voor alles kantelt, staat het

stil. (wereld wind pretpark)

niets ruist nog. een echo is

afgebroken

 

plat onder je, lam op het plein

liggen (schaduw schip) vast

 

niet voor niets het hoogtepunt, denk je

zo zweef je

(…)

Het beeld dat hier geschetst wordt, is dat van een schommelschip in vrije val. Op het hoogste punt, voordat de daling weer inzet, hang je voor een klein moment stil in de lucht. Binnen de context van het thema verwijst dit stilhangende moment ook naar het moment tussen twee identiteiten, tussen meisje en vrouw, zoals Kila van der Starre opmerkt in een recensie op Ons Erfdeel.

Opvallend is hoe het eerste enjambement het stilhangende moment verbeeldt: ‘vlak voor alles kantelt, staat het / stil. (…)’. Dan volgt een treffende observatie: wanneer een schommelschip op het hoogste punt eventjes stopt met bewegen, staakt ook het ruisen van de wind. Hier wordt gezinspeeld op de dubbelzinnigheid van ‘stil’,  als in ‘stil staan’ en ‘stil zijn’. Beweging en geluid vallen samen, wat vervat wordt in het samenvallen van een meervoudigheid aan betekenissen in één woord. Het tweede enjambement verbeeldt vervolgens de onderbreking van geluid: ‘niets ruist nog. een echo is / afgebroken’. Het typografisch wit iconiseert hier zowel de verstarring als de verstomming.

Een ander voorbeeld van typografische speelsheid is het gedicht ‘voor Frans’, waarin de tekst opgedeeld is in twee kolommen. De vorm maakt het mogelijk dat de tekst op meerdere manieren gelezen kan worden. Smits vond deze vorm bij toeval. In de allereerste schetsfase van het gedicht ontdekte ze dat de tekst, geschreven over de rug van het schrift heen, een dialoog met zichzelf aanging: ‘Wat ik een interessant gegeven vond voor de poëzie, omdat het soms zo’n eenrichtingsweg is. Het gaat één kant op, en komt vanuit één punt. Ik wilde het in aantal gedichten uitproberen. De vraag was: hoe kan je een dialoog in een gedicht hebben? Maar het was ook interessant dat je het zowel kan doorlezen als los van elkaar lezen.’

Dit soort toevallige vondsten spelen een grote rol in het creatieve proces. De kunstenaar komt tijdens het maken van haar werk voortdurend onverwachte dingen tegen die vervolgens essentieel worden. Smits trekt hierin een parallel met het bekende schrijversmotto: ‘Truth is stranger than fiction.’ Zoals de fictieschrijver zijn mooiste verhaaldetails of meest absurdistische verhaalgegevens niet zelf bedenkt maar tegenkomt in het dagelijks leven, zo vindt de kunstenaar of dichter haar sterkste vondsten in het maken van het werk zelf: in de praktische, onnavolgbare handvaardigheid, en niet in het bedenken of het plannen van het werk.

Vrouw-zijn

 

ALS JE EEN MEISJE BENT

stiekem las ik Als je een meisje bent

op zoek naar vieze dingen

maar meisjes masturberen niet

aldus Michaela Bach

(…)

De titel van de bundel is ontleend aan het gelijknamige boek van Michaela Bach. ‘Wij hadden het vroeger in de boekenkast staan. Mijn moeder had het gekregen van haar ouders toen ze tien of twaalf was, en het was toen al een beetje ouderwets. Het is een soort gebruiksaanwijzing voor meisjes: hoe moet je je leven organiseren, hoe moet je je kamer opruimen, wat voor oefeningen moet je doen, je moet elke dag honderd keer je haar kammen, dat soort dingen. Ik was toen net een tiener aan het worden en was op zoek naar boeken over seksualiteit. Ik was de oudste thuis en wilde weten wat er nou allemaal aan de hand was. Maar in dat boek stond het heel verbloemd en heel conservatief. Het was niet echt waar ik naar op zoek was.’

Bij het schrijven van de bundel dacht Smits terug aan dat boek. Ze vroeg zich af: ‘Stel dat Michaela Bach nu had geleefd, hoe had ze dan gereageerd op al die porno, en op al die advertenties en pop-ups, of dat je bijvoorbeeld met een Russische vrouw kan daten. Ik zat me af te vragen: hoe zou je daar nu iemand op voorbereiden? En: moeten we onze meisjes daarop voorbereiden?’

Is de bundel dan een statement over het vrouw-zijn in de hedendaagse maatschappij? ‘Het is veel meer een open vraag dan een statement. Echter het laatste gedicht, dat ook ‘Als je een meisje bent’ heet, is inderdaad een commentaar op seksualisering. Het reageert op twee dingen: op het boek van Michaela Bach en op hoe er nu tegen vrouwen wordt aangekeken. Ik kan helaas niet zeggen dat het ene veel beter is dan het andere.’

Het laatste, tiendelige gedicht van de bundel maakt de intertekstuele link met Bachs boek expliciet. Het is een ironische gebruiksaanwijzing voor meisjes in het tijdperk van internetporno, chatrooms en social media. Smits laat gelijkenissen zien tussen de twee extremen door het citeren en parodiëren van alledaagse manieren om te praten over vrouwen:

 

9. VIOLENLAND

je lijf bikiniklaar maken

8 methodes getest met celebs

voor ronde billen een complete reset

ik heb de ambitie van een Unox-meisje

in maart maar FUCK VIOLENLAND MARTIJN

we weten allebei dat het niet echt bestaat

 

maagden sterven van verveling

een hemelse orgie in POV vastgelegd

onder het logo van de media-afdeling

van Al Qaida gaat een fake orgasme viraal

legitimate rape en de eeuwige belofte

van het hoogtepunt drijft tenslotte

zichzelf af

(…)

ʻOf mijn kunst tegenwicht biedt aan de seksualisering van vrouwen weet ik niet. Voor nu ben ik tevreden als een lezer er zich bewust van wordt. Dit soort taal, de taal van het titelgedicht bijvoorbeeld, komen mensen dagelijks tegen, maar het is ook een taal die snel weer vergeten wordt. Door die teksten in gedichten te gebruiken hoop ik dat mensen er bewust van worden, en zo wellicht ook de gedichten gaan ervaren als een soort spiegel van de maatschappij.ʼ

Naast een reflectie op de alledaagse taal bieden Smits’ gedichten ook het uitgangspunt van het persoonlijke, het subjectieve. Het lyrisch ik maakt geen statements, maar roept vragen op over haar eigen ervaringen. Het maakt zichtbaar de norm die vaak ongezien aanspraak maakt op vrouwen. Neem bijvoorbeeld het gedicht ‘schaamschennis’, waarin met een mix van ironie en ernst de gemengde gevoelens na een aanvaring met een potloodventer worden verbeeld:

 

SCHAAMSCHENNIS

een jongen stak zijn penis naar mij uit

ik bijna thuis riep ʻjezus, rot op!ʼ

hij amper een messias maar

groot genoeg geschapen

keek me      glazig       na

 

het politiebureau is een vrouw met eyeliner

zij noteert de schennis van mijn eerbaarheid

en stuurt me naar huis

om te douchen

 

pogingen aangifte te doen

worden die dag vakkundig ontweken

ik veins een goede vrijdag

maar smacht naar het kruis en de lende

doek die altijd goed valt

o geloof van vergeving

verhul toch mijn schaamte

mijn ontoereikend signalement

Deze visie op de rol van het persoonlijke doet denken aan een uitspraak van Smits in het novembernummer 2015 van Deus Ex Machina: ʻIk geloof dat alleen het echt persoonlijke in de buurt komt van het universele.ʼ Smits legt dit uit: ʻMet ‘het universele’ denk ik aan verhalen, in de breedste zin van het woord, die algemeen herkenbaar zijn. Ik hoop door te schrijven over mijn eigen ervaringen als meisje in de buurt te komen van een ‘universele’ beschouwing van het meisje-zijn.ʼ Deze aanpak moet niet verward worden met een autobiografie: ‘Ik zie het niet als een heel autobiografisch werk. Ik zie de bundel meer als een soort onderzoek naar het meisje-zijn en vrouw-zijn, met mezelf als ‘test-case’.ʼ

‘Als ik naar kunst kijk, en ik word er door geraakt, dan komt dat vaak doordat de maker echt iets van zichzelf op het spel heeft gezet. Ik denk dat je dan heel oprecht bent. Hoe verder je van jezelf afgaat, hoe objectiever en algemener je wordt. Het klinkt een beetje paradoxaal, maar juist als jij heel persoonlijk bent – ook al ken ik jou niet – dan is dat voor mij herkenbaarder dan wanneer jij iets heel algemeens zegt. Ik kan me daar meer bij invoelen. Gewoon omdat we empathisch zijn.’

ʻIk denk eigenlijk ook dat Michaela Bach heel persoonlijk schreef, ze deed het alleen op een vrij autoritaire manier. Het boek van Bach legt een universele waarheid op. Mijn gedichten zijn kwetsbaarder, weifelender. In mijn bundel ga ik via observaties op zoek naar de regels of waarheden van nu.ʼ

Meer van Maartje Smits? Beluister hier het audiomateriaal bij Als je een meisje bent.


Yi Fong Au (1989) studeert Literatuurwetenschap en Vertaalwetenschap aan de Universiteit Leiden. Hij schrijft proza en poëzie, en publiceerde o.a. in Het Liegend Konijnen het literair e-zine Meander. Werk van hem is opgenomen in de poëziebloemlezing Alles Staat Nog Op Zijn Plaats (2010). Lees meer van Yi Fong Au.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s