Het Dublin van James Joyce

Door: Erik Brus

Op 16 juni is het weer Bloomsday: de dag waarop leven en werk van James Joyce, met name zijn roman Ulysses (1922), worden gevierd. Ulysses speelt zich af op 16 juni 1904 in Dublin en is een overweldigende aaneenschakeling van stream of consciousness, fantasieën, dromen, grove humor, expliciete seksuele passages en diepgaande dialogen over het kunstenaarschap, sociale kwesties en de (Ierse) maatschappelijke omstandigheden. Het woordgebruik varieert van letterlijke vertalingen van middeleeuws Latijn tot aan Ierse straattaal.

Met Ulysses rekende Joyce af met de traditionele, ‘objectieve’ literatuur die gangbaar was en dook middenin de gedachtenwereld van zijn personages zoals geen schrijver dat voor hem gedaan had. Ulysses wordt beschouwd als een van de belangrijkste romans van de 20e eeuw, en is bovendien een van de ultieme stadsromans.

‘Elk leven bestaat uit vele dagen, dag na dag. We lopen onszelf voorbij, ontmoeten dieven, geesten, reuzen, oude mannen, jonge mannen, echtgenotes, weduwen, verliefde broeders. Terwijl we steeds onszelf ontmoeten.’ Aldus Stephen Dedalus, een van de drie hoofdpersonen in James Joyce’ Ulysses (1922). Ulysses wordt alom beschouwd als de belangrijkste roman van de 20e eeuw en als een van de ultieme stadsromans. De gehele handeling van dit gigantische prozawerk (afhankelijk van de editie 700 tot 1000 pagina’s) speelt zich af op donderdag 16 juni 1904 in Dublin.

Stephen Dedalus spreekt zijn veelzeggende woorden tijdens een discussie met wetenschappers rond lunchtijd in de National Library van Dublin. Stephen, net als zijn tegenhanger in het verhaal Leopold Bloom, wandelt door de stad, doet zijn werk, luncht, zit in de kroeg. Het is in veel opzichten een heel gewone dag – totdat de jongeman en de dertiger elkaar in de middag ontmoeten. Uiteindelijk zullen ze ‘s nachts bij Leopold Bloom thuis belanden, waar het verhaal in de vroege ochtend eindigt. Dublin is tijdens deze lange dag de plaats waarin Stephen en Leopold vele alledaagse en minder alledaagse confrontaties met andere stadsbewoners aangaan. En uiteindelijk inderdaad zichzelf weer tegenkomen.

Gedachtenwereld
James Joyce (1882-1941; geboren in een buitenwijk van Dublin) werkte van 1914 tot 1921 aan Ulysses. Het personage Stephen Dedalus, een fictief alter ego van Joyce, had hij al gecreëerd in zijn eerste roman A Portrait of the Artist as a Young Man (1914-1915). Joyce verwerkte in Portrait zijn eigen jeugd, opgegroeid als hij was in gegoede, maar in verval rakende katholieke kringen, waarvan hij zich had losgemaakt om schrijver te worden. Stephen Dedalus maakt in Portrait een vergelijkbare ontwikkeling door. Van kindsaf aan wordt Stephen gevolgd tot het moment waarop hij als vrijgevochten jongeman wegtrekt uit Ierland, een land geobsedeerd door zijn eigen geschiedenis en verstard door religieuze dogma’s.

artikel Joyce plaatje 1Joyce’ debuut Dubliners, dat na te zijn afgewezen door zo’n vijftien uitgevers werd gepubliceerd in 1914, was een bundeling van nog betrekkelijk conventionele verhalen, waaronder het klassiek geworden ‘The Dead’. Met A Portrait of the Artist as a Young Man brak Joyce voorgoed met het conventionele, objectieve realisme, en hij stelde zich ten doel om de gedachtenwereld van zijn hoofdpersoon Stephen geheel van binnenuit te beschrijven. De roman, in de derde persoon geschreven, kent betrekkelijk weinig dialoog en bestaat vooral uit lange passages die Stephens indrukken en gedachten weergeven. Naarmate hij opgroeit, wordt zijn woordenschat rijker en zijn waarnemingen complexer. De lezer wordt geacht deze langgerekte innerlijke monologen te volgen zonder dat hij enige andere, meer objectieve handvaten ter verduidelijking aangereikt krijgt.

Wisselende prozastijlen
Dit was wat Joyce betrof nog maar het begin. Met Ulysses zou hij het begrip van wat een roman is of kan zijn geheel opnieuw definiëren. Ulysses is een – voor veel lezers tè – overweldigende aaneenschakeling van voortdurend wisselende prozastijlen. Joyce gebruikt stream-of-consciousness: lange gedachtenstromen die nog radicaler worden toegepast dan in Portrait; er zijn fantasieën, dromen, hallucinerende passages waarin de grens tussen werkelijkheid en fantasie onduidelijk is; grove humor en expliciete seksuele passages, die worden afgewisseld met diepgaande dialogen over het kunstenaarschap, sociale kwesties en de (Ierse) maatschappelijke omstandigheden. Het woordgebruik varieert hierbij van letterlijke vertalingen van middeleeuws Latijn tot aan Ierse straattaal.

En dat alles terwijl Joyce zijn verhaal op het klassieke Griekse dichtwerk Odyssee van Homerus baseerde. Homerus’ epische vertelling in verzen uit 800 v.C. gaat over de jarenlange omzwervingen van Odysseus, de Griekse koning van Ithaca. Na afloop van de Trojaanse oorlog gaat Odysseus op terugweg naar huis maar hij ondervindt vele hindernissen. Uiteindelijk wordt hij herenigd met zijn vrouw Penelope, die thuis op hem wachtte, en zijn zoon Telemachus. Al die tijd heeft Penelope weerstand geboden aan zijn rivalen die naar haar hand dongen.

Joyce had als jongen op school al eens een opstel over Odysseus geschreven met de titel: ‘Mijn favoriete held’. Hij beschouwde Odysseus, een trotse en sluwe heerser die gedwongen wordt rond te zwerven terwijl hij naar huis verlangt, als het meest driedimensionale personage uit de literatuur. Joyce verdeelde Ulysses in achttien episodes, net zoals Homerus met de Odyssee had gedaan. Elke afzonderlijke episode verwijst wat betreft gezichtspunt en thematiek naar de corresponderende episode uit de Odyssee.

Ook de drie hoofdpersonages van Ulysses zijn gebaseerd op Homerus’ verhaal. Odysseus staat model voor Leopold Bloom, een 38-jarige, Hongaars-joodse advertentieverkoper. Bloom woont in het noord-westen van Dublin samen met zijn vrouw Molly (Penelope). Om met haar te trouwen heeft Bloom zich tot het katholicisme bekeerd, maar noch met zijn katholieke noch met zijn joodse kant lijkt hij zich erg te vereenzelvigen. Net zomin als hij veel opheeft met het Iers patriottisme van verschillende Dubliners die hij die zestiende juni spreekt. Bloom is eerder een everyman, een vrij ongrijpbare man die moeilijk op een mening is vast te pinnen. Een betrekkelijke outsider ook, die zich toch vrij gemakkelijk door het leven beweegt. En een zinnelijke man, vol seksuele fantasieën en met voyeuristische neigingen, zo blijkt als hij aan het strand een vrouw observeert.

artikel Joyce plaatje 2Aangeslagen jongen
Leopold Bloom en Molly hebben een dochter die vanwege haar studie het ouderlijk huis al verlaten heeft. Elf jaar eerder hebben zij ook een zoontje gekregen, dat echter na elf dagen stierf. Sindsdien zijn Leopold en Molly, zeker in seksueel opzicht, uit elkaar gegroeid. Molly, een vrij succesvolle operazangeres, heeft sinds kort een heimelijke affaire met haar manager. Leopold weet hiervan maar hij grijpt niet in, mede doordat hij zich superieur voelt aan haar minnaar.

Leopold mist een zoon in zijn leven, en dat speelt waarschijnlijk mee in zijn aanhankelijke gedrag wanneer hij Stephen ontmoet. Stephen Dedalus is een jonge schrijver die zijn geld verdient door les te geven in geschiedenis op een jongensschool. Hij woont in een burcht aan de kust samen met twee studenten, maar hij kan hun aanwezigheid nauwelijks nog verdragen. Hij heeft veel persoonlijke problemen – vervreemding van zijn vader, een dodelijk zieke moeder, schuldgevoelens over zijn egoïstisch gedrag binnen de familie, twijfels over het onzekere kunstenaarschap. Toch spreekt hij anderen herhaaldelijk vol pathos toe. Hij verbergt er een gevoelige en angstige natuur mee. In Stephen heeft Joyce veel van zichzelf op diens leeftijd, met een behoorlijke dosis zelfspot, verwerkt.

Op een kantoor en in een ziekenhuis zien Stephen en Leopold elkaar gedurende de dag al kort. Maar een dramatische lading krijgt het verhaal pas, wanneer Leopold de jongen volgt tot in een bordeel waar Stephen, dronken, ruzie krijgt over het betalen van een rekening. Buiten op straat volgt een vechtpartij met een groep Engelsmannen, waarna Leopold probeert zich over de aangeslagen jongen te ontfermen. Na middernacht neemt Leopold Stephen mee naar huis en biedt hem een slaapplaats aan voor de nacht. Stephen vertrekt echter, waarna het perspectief zich verplaatst naar dat van Molly. In haar beroemde slotmonoloog overdenkt ze, in bed, haar huwelijk met Leopold, haar minnaar, en haar verlangen naar een glamoureuzer leven dan ze heeft. In de allerlaatste woorden van Ulysses lijkt toch hoop door te klinken, wanneer zij terugdenkt aan het moment waarop Leopold haar ten huwelijk vroeg en zij reageerde met de woorden: ‘ja zei ik ja dat wil ik ja.’

Vrijzinnige eenling
Bloom zal, thuisgekomen na zijn omzwervingen, mogelijk verzoening met Molly vinden. Dit is een afspiegeling van hoe Odysseus, die zichzelf als bedelaar vermomd had om zijn paleis binnen te komen, thuiskwam. Hij overtuigde de wantrouwige Penelope ervan dat hij het was en dat zij hem vertrouwen kon.

Odysseus’ reis ging van het eiland Faiaken, varend over zee en langs verschillende eilanden, terug naar Ithaka (of dit het huidige gelijknamige Griekse eiland in de Ionische Zee is, daarover is de wetenschap niet helemaal uit). De reis van Leopold Bloom vindt plaats binnen het Dublin van 1904, en daar rijst een portret uit op dat bij veel Ieren, nadat Ulysses gepubliceerd was, niet in goede aarde viel. Dublin lijkt een dorre, vreugdeloze stad, in de greep van het opkomende kapitalisme, en gebukt onder het gezag van de Engelse bezetters. De eerste trams die er sinds kort zijn gekomen, staan stil in de straten. Ierse straatwerkers vervullen zwijgend hun taken. Veel stadsgenoten die Leopold die dag ontmoet zijn Ierse patriotten, op een dogmatische manier waar de humanistisch en vrijzinnig ingestelde Leopold zich niet mee identificeert. Hun nationalisme gaat bovendien nogal eens gepaard met antisemitische opmerkingen. Leopold, half-joods, lijkt de hatelijkheden van zich af te laten glijden, en zijn lot als een wat verloren eenling allang te hebben geaccepteerd.

Maar niets is eenduidig in Ulysses, ook Leopolds solitaire gedrag niet. Uitgerekend in een ruig uitgaansgebied van Dublin, vol dronkaards, verschoppelingen, hoerenlopers en andere eenlingen, komt hij ‘s avonds tot werkelijk contact met Stephen, wiens pad hij overdag in de nette buurten slechts oppervlakkig had gekruisd. Stephen is te egocentrisch ingesteld om zich werkelijk in handen te geven van een potentiële vaderfiguur als Leopold Bloom, ook al mist hij die in zijn leven. Toch lijkt Joyce het nachtelijke, ongereguleerde Dublin met meer sympathie te beschrijven dan het burgerlijke stadsleven van overdag. Het is die omgeving waar zijn twee belangrijkste personages zich voor elkaar openstellen, al zal dat maar enkele uren standhouden. Uiteindelijk ontmoeten ze, zoals Stephen had verkondigd, na elke nieuwe ontmoeting zichzelf weer.

Gefragmenteerde wereld
artikel Joyce plaatje 3Joyce was, toen Ulysses in 1922 verscheen, Ierland allang ontvlucht. Dat deed hij in 1904 samen met zijn geliefde Nora Barnacle, met wie hij voor het eerst samen op stap was geweest op 16 juni 1904: een van de talloze verwijzingen in Joyce’ werk naar zijn persoonlijke leven. Na verschillende verhuizingen kwamen Joyce en Nora in Triëst in Italië terecht. Nadat de Eerste Wereldoorlog in 1914 was uitgebroken, vertrokken ze naar het neutrale Zwitserland en woonden vier jaar lang in Zürich. Hier schreef Joyce een belangrijk deel van Ulysses. In Zürich, tijdens de oorlog een ballingsoord voor veel kunstenaars, een meertalige stad bovendien, voelde hij zich vrij. Net als in Italië gaf hij les aan studenten om zijn schrijverschap te bekostigen; financiële zorgen zou hij als schrijver van avantgardistische, slecht verkoopbare literatuur overigens de rest van zijn leven houden. In 1918 keerden Joyce en Nora terug naar Triëst, en in 1920 verhuisden ze naar Parijs, waar Joyce zijn manuscript afrondde.

In Parijs had Joyce een belangrijke medestander in de Amerikaanse dichter Ezra Pound. Dankzij diens inzet werden fragmenten uit Ulysses voorgepubliceerd in het Amerikaanse tijdschrift The Little Review. In 1921 werd met succes een aanklacht tegen de uitgevers van het tijdschrift ingediend wegens obsceniteit, naar aanleiding van een fragment waarin Leopold Bloom masturbeert. Het zou dan ook tot 1933 duren voordat Ulysses in de Verenigde Staten in boekvorm verscheen. Ook in Engeland zou Ulysses een complexe geschiedenis krijgen van semi-legale status, piratenversies, zelfs boekverbrandingen. In Parijs vond Joyce in Sylvia Beach een uitgever die in 1922 wel de eerste boekuitgave van Ulysses aandurfde. De Amerikaanse Beach werkte daarbij vanuit de roemruchte, en nog steeds bestaande, Parijse boekwinkel Shakespeare & Company.

De opmars van modernistische literatuur ging door, ondanks veel tegenstand en verontwaardiging uit behoudende kringen. Voor een belangrijk deel gebeurde dat vanuit Parijs waar vernieuwende schrijvers en uitgevers zich verzamelden. Joyce, Pound, T.S. Eliot, Marcel Proust en andere, vooral Europese schrijvers, lieten zien dat de werkelijkheid niet langer gevangen kon worden door traditionele literatuur met mooi afgeronde plots en alwetende, neutrale vertellers. Een geruststellend en coherent wereldbeeld was moeilijk langer op te houden na de veldslagen van de Eerste Wereldoorlog, gedurende het overal in Europa oprukkende nationalisme, de zich snel ontwikkelende industrialisatie, en de economische crisis van de jaren twintig. Joyce, en zijn medestanders en vele navolgers, lieten een gefragmenteerde wereld zien, en een zoekende mens daarbinnen. Het begin-twintigste-eeuwse Dublin van Joyce is daar misschien wel het ultieme symbool in de moderne literatuur van geworden.

Droombeelden van Dublin
In Ierland werd Ulysses niet officieel verboden, zoals in de Verenigde Staten en Engeland gebeurde. Geweerd werd Ulysses wel tot in de jaren zestig, vooral vanwegende de expliciete seksuele passages. Erg blij met het vaak levenloze beeld van Dublin dat Joyce geschetst had, was men in Ierland aanvankelijk ook niet. Maar naarmate de internationale roem van Ulysses groeide, werd ook de erkenning van Ierland voor haar beroemdste schrijver steeds groter. Inmiddels wordt jaarlijk op 16 juni in Dublin – en in steeds meer steden binnen en buiten Ierland – een Bloomsday gehouden, met allerlei activiteiten rondom Ulysses en ter nagedachtenis van leven en werk van Joyce.

Nadat Ulysses gepubliceerd was, schreef Joyce een jaar lang niets. Vervolgens werkte hij in Parijs zestien jaar aan zijn volgende boek Finnegans Wake. Zijn gezondheid ging ondertussen achteruit, zo had hij ernstige problemen met zijn ogen en onderging er diverse operaties aan. Hij omringde zich met literair gelijkgestemden en bewonderaars, zoals de schrijver Samuel Beckett die research deed voor Joyce’ nieuwe werk. De steeds slechter ziende Joyce dicteerde enkele nieuwe fragmenten uit Finnegans Wake aan Beckett om die voor hem op schrift te stellen.

artikel Joyce plaatje 4Finnegans Wake (1939) heeft de naam nog veel ontoegankelijker dan Ulysses te zijn. Het verhaal speelt zich gedurende een etmaal, en dan vooral de nacht, in Dublin af, in het jaar 1132. Een kastelein en zijn gezin, en de gestorven man Finnegan voor wie een wake wordt gehouden, zijn de hoofdpersonages. De droomachtige passages, de stream-of-consciousness, de verwijzingen naar een mythisch(er) verleden zijn nog radicaler toegepast dan in Ulysses. Een lineair verhaal is er niet, allerlei verhaallijnen lopen niet-chronologisch door elkaar. Het opbouwen van menselijke beschavingen door de geschiedenis heen, en het verval dat er telkens weer op volgt, is een rode draad. Naar de vaak treurige geschiedenis van Dublin vol invasies en machtswisselingen wordt uitgebreid verwezen.

Ook het persoonlijk leven van de hoofdpersonen in Finnegans Wake draait rond dood en wederopstanding, schuld en verlossing. Er zijn seksueel expliciete scènes; voyeurisme en masturbatie spelen opnieuw een belangrijke rol. Een hoofdrol is er voor het taalgebruik op zich, vol woordspelingen, neologismen, nieuw samengestelde woorden uit verschillende talen. Joyce zelf zei dat hij de ‘donkere nacht van de ziel’ had willen oproepen, door middel van ‘het imiteren van het droomleven’.

Joyce’ gezondheid ging na publicatie van Finnegans Wake nog verder achteruit. In 1940 vluchtte hij met Nora en hun zoon George weg van de nazi-bezetters uit Frankrijk, terug naar naar Zürich (hun dochter Lucia bleef achter in een kliniek in Frankrijk waar zij in 1935 wegens mentale problemen was opgenomen). In Zürich onderging hij een operatie aan een maagzweer, waarna hij in coma raakte en overleed op 13 januari 1941.

Per boek dat hij schreef leek Joyce de literatuur nog meer op haar kop te willen zetten. Maar hij bleef wel over Dublin schrijven, vanuit een steeds persoonlijker en mythischer visie op de stad waarin hij was opgegroeid. Vanaf de vrij conventionele stadsimpressies in Exiles, naar de grauwe, moderne stad in Ulysses, tot aan de mythische droombeelden uit het oude Dublin van Finnegans Wake. Sinds zijn vertrek uit Dublin in 1904, bracht hij nog slechts vier maal een bezoek aan zijn thuisland. Na 1912 had hij zelfs geen stap meer in Ierland gezet. Het is dan ook geen toeval dat de eerste Bloomsday in 1929 in Parijs werd gehouden, en pas in 1954 voor het eerst in Dublin.


Dit artikel verscheen eerder in het juli-augustus nummer van Passionate Magazine in 2012.

Ulixes, de meest recente Nederlandse vertaling van Ulysses door Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes, is in 2014 verschenen bij uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep. Onlangs verscheen een nieuwe vertaling van Dubliners onder de titel Dublinezen, eveneens door Bindervoet en Henkes, bij uitgeverij Athenaeum.


Erik Brus publiceerde met Fred de Vries het boek Gehavende stad, muziek en literatuur in Rotterdam van 1960 tot nu en is medesamensteller van verzamelboek ROTTERDAM. Hij realiseerde i.s.m. Laurens Abbink Spaink de novelization Zwartboek van de film van Paul Verhoeven. In 2015 verscheen het mede door hem samengestelde boek Ken zó in Boijmans – Frans Vogel 80, en in 2016 stelde hij samen Sleutelaar worden – herinneringen van en aan een zwijgende dichterLees meer artikelen van zijn hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s