9789046821107.pcovr.01.ditishoehetging.indd

Familietherapie

Froukje van der Ploeg debuteerde in 2006 bij Nieuw Amsterdam met de bundel Kater. In 2013 verscheen haar tweede bundel Zover en nu is er Dit is hoe het ging. De titel van haar nieuwste bundel is adequaat gekozen, hoewel de lezer er in eerste instantie een beetje door op het verkeerde been wordt gezet. Dit is hoe het ging suggereert namelijk een afgerond verhaal maar is dit niet; veel wordt juist verzwegen, waardoor de lezer wordt uitgenodigd zelf verbanden te zoeken.

Hoewel je de regel ‘Dit is hoe het ging’ kunt vervolgen met ‘…en niet anders’, zijn de gedichten fragmentarisch van aard en doen ze soms anekdotisch aan. Toch past de titel van de bundel goed bij de inhoud: de geïsoleerde voorvallen die Van der Ploeg ons opdient, vormen samen een verhaal waarbij de waarheid over goed of fout in het midden wordt gelaten. Wat overblijft, zijn de dingen die we kunnen reproduceren, herinterpreteren. Maar hoe voorvallen binnen een familie exact verlopen, daarnaar blijft het gissen wanneer iedereen verschillende belangen, voorkeuren en verhoudingen tot elkaar heeft. ´Het hele verhaal´ kunnen we derhalve niet kennen, en dat is juist precies hoe het gaat. Hierin schuilt de kracht van deze bundel. Neem bijvoorbeeld de eerste regels van het gedicht ´Opslagruimte´ dat te vinden is in de afdeling Scènes:

Je weet toch dat niemand zo’n hoeveelheid

geheimen aankan zonder dat er iets uit sijpelt

Elders, in de Afdeling Laatste bed, lezen we in het gedicht ‘Kistje’:

Zolang ik het er niet over heb

Gaat het eigenlijk goed. (…)

Deze regels op zich zeggen iets over het bewaren van geheimen, maar ze ontlenen hun werkelijke zeggingskracht aan de context van de andere gedichten in de bundel. Daarin gaat het over buitenechtelijke affaires, al dan niet vrijwillige eerste seksuele ervaringen, in de steek gelaten geliefden, op de klippen gelopen relaties en verstandshuwelijken. Zelden worden deze zaken letterlijk benoemd, ze worden veeleer uitgebeeld: show, don’t tell in optima forma.

Daarbij vormt een familie natuurlijk de ideale setting voor écht drama. Lees de romans van Jonathan Franzen er maar op na. Bovendien hebben we allemaal te maken met familie: de dynamiek is herkenbaar en tegelijkertijd vreemd, de verhoudingen zijn vaak diffuus. In Dit is hoe het ging lezen we door de ogen van verschillende familieleden (moeder, vader, oma, zusje) over die verhoudingen. Hierdoor blijft het een ‘open’ bundel, die uitnodigt tot herlezen. Je wil erachter komen waarom deze familieleden er vaak voor kiezen (of kozen) niet het achterste van hun tong te laten zien. Als gezegd: veel wordt verzwegen en ‘verzwijgen’ is ook een terugkerend thema in de bundel. Zo smelten vorm en inhoud soms samen, bijvoorbeeld in het titelgedicht:

(…)

De dochter zegt: zo veel weet ik niet

over mijn moeder, ik heb geleerd

haar dicht te houden. Ik kon de grootte

van haar verdriet niet zien

 

Dingen waren zo, de uren verdwenen

in diners, feestjes, in niets aan de hand

 

De koelte had geen uitweg

Deuren sluiten riep de moeder, ze droeg

handschoenen tot ver in de lente.

Die ‘handschoenen’ roepen associaties op met Amerikaanse Pastorale van Philip Roth: het onthutsende familie-epos waarin de hoofdpersoon de handschoenenfabriek van zijn vader erft. Handschoenen zijn niet alleen een metafoor voor de onaantastbaarheid en de afstandelijkheid van de vader, ze staan ook symbool voor het toedekken van de waarheid. De verstikkende mentaliteit die als een grauwsluier over die familie ligt en zich ongeveer laat samenvatten als: er is iets verschrikkelijks gebeurd, maar daar hebben we het maar niet over. In plaats daarvan houden we vast aan onze beschaving en tradities.

Dit gevoel is ook terug te vinden in bovenstaand gedicht: de moeder die als een gesloten boek blijft, koel en afstandelijk, ook door de regel ‘De koelte had geen uitweg’. De moeder houdt zelfs haar eigen kinderen op afstand. Dit wordt fraai geïllustreerd door de handschoenen, die ze tot ver in de lente droeg. Wat is hier aan de hand? Automatisch probeer je de puzzelstukjes die je in dit openingsgedicht en de daaropvolgende gedichten aangereikt krijgt, in elkaar te passen. Maar uiteindelijk krijg je geen complete puzzel. Iedere keer blijken de stukjes aan andere stukjes te passen, de puzzel is niet eenduidig. Daarmee raakt Van der Ploeg aan een groter thema: de (on)kenbaarheid van de werkelijkheid.

Wat betreft het weergeven van een heftige gebeurtenis, een trauma, zo je wilt, met behulp van suggestie, is het gedicht ‘Los’ een hoogtepunt. Nergens wordt benoemd dat het om een zelfmoord gaat, maar de bijna banale hersenkronkel van de ‘ik’ die zich iets afvraagt laat er geen twijfel over bestaan:

Ik vraag me af: bij het rijden

naar de enige boom naast

die sloot op de verder lege

dijkweg, zou ze haar riem

toen hebben losgemaakt

of hem helemaal niet vast

hebben gedaan toen ze wegreed

en de brief net geschreven aan

de keukentafel in haar tas

liet glijden, de deur zacht

sloot voor het slapende gezin.

Achter dit gedicht ontbreekt eigenlijk nog het vraagteken. Het is een vraag die een nabestaande zich stelt. Een dwingende zoektocht naar antwoord dat uitblijft. Onuitgesproken wanhoop. Hoe is de praktische invulling, de voorbereiding van die daad te bevatten? Het zijn de vragen waarmee achterblijvers hun verdere leven mogen worstelen. Maakt dit Dit is hoe het ging tot zware kost? Nee, want op andere plekken in de bundel valt er zelfs wat te lachen.

Als gezegd vertonen de gedichten samenhang, eigenlijk ondanks het feit dat ze in vier aparte afdelingen zijn ondergebracht (te weten ‘Dit is hoe het ging’, ‘Scènes’, ‘Laatste bed’ en ‘Imke’). Je bent dan ook geneigd om naar een narratief geheel tussen de gedichten in deze bundel op zoek te gaan, en dat lijkt er ook te zijn. Meermaals is er sprake van een vader die een nieuwe vrouw heeft. Of een oma die op zoek is naar een laatste liefde maar die zich, geërgerd door de moeder van die nieuwe geliefde, huiswaarts spoedt om zich daar door de zuster in bed te laten stoppen. De regel ‘zijn moeder leefde nog’, afkomstig uit het gedicht ‘Leidschendam’, vanuit het perspectief van de oma, doet de lezer grinniken: je hóórt het oude mens fulmineren vanuit haar aanleunwoning. Of neem bijvoorbeeld het gedicht ‘Medeplichtig’:

De moeder doet de dochter elk jaar

messen cadeau – ze mag haar schoonzoon niet –

het laatste was licht, van metaal dat niet afgaat

bij detectiepoortjes, altijd met lengte tot in het hart

Die moeder stuurt haar dochter er voortdurend op aan haar vriend/echtgenoot – moeders schoonzoon – dood te steken met een mes. Absurd. Het gedicht wint aan kracht doordat het tamelijk koel-afstandelijk is opgeschreven. Van der Ploeg weet die toon overigens in de hele bundel consequent vol te houden, wat erg goed werkt in combinatie met de inhoud. Dit maakt lezen van Dit is hoe het ging een aangename ervaring. Verwacht geen wilde vorm- of taalexperimenten. De gedichten zijn zorgvuldig opgebouwd, in die zin dat ze zelden ‘uit de bocht vliegen’. De regels staan behoorlijk in het gelid, en dat past ook bij de inhoud van deze schijnbaar anekdotische poëzie. Ik zeg met nadruk ‘schijnbaar’. Want de gedichten doen op het eerste gezicht soms misschien aan als verhaaltjes, ze zijn meer dan dat. Het zijn geïsoleerde incidenten verteld vanuit verschillende perspectieven, die tezamen een poging vormen iets te zeggen over het menselijk tekort met alle neteligheden die daarbij horen: afgunst, woede, liefde, ziekte, de dood. Op zich een verademing in deze tijd waarin het social media-angehauchte individu zichzelf gelukkiger en beter wil doen voorkomen dan Dit is hoe het ging coverooit. Met Dit is hoe het ging heeft Froukje van der Ploeg een geslaagde derde bundel afgeleverd. Ik zou de bundel iedereen aanraden, met name diegenen die een moeilijke vader- of moederdag achter de rug hebben. Een lach en een traan gegarandeerd.

 

Froukje van der Ploeg – Dit is hoe het ging
Uitgeverij Nieuw Amsterdam
ISBN 9789046821107 – € 19,99


Sander Meij (1980) is neerlandicus en werkt als redacteur. Als dichter was hij onder meer te zien op Crossing Border, bij DWDD en won hij enkele prijzen. Hij publiceerde in tijdschriften als Hollands Maandblad, Op Ruwe planken en Het Liegend Konijn. In 2015 verscheen zijn poëziedebuut Nieuw eiland bij Nieuw Amsterdam. Lees hier meer artikelen van zijn hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s