Genua: waar werkelijkheid en fantasie samensmelten

Door: Hendrik de Goffau

In Brieven uit Genua blikt Ilja Leonard Pfeijffer terug op zijn persoonlijke leven en bespreekt hij verschillende gebeurtenissen van historische betekenis, zoals de uitvinding van het internet en de meer recente vluchtelingencrisis. Het resultaat is moeilijk terug te brengen tot een eenduidig genre. Brieven uit Genua is duidelijk autobiografisch, maar die invalshoek lijkt slechts een middel om te reflecteren op het onderwerp dat de leidraad door het gehele oeuvre van Pfeijffer vormt: de relatie tussen werkelijkheid en fantasie.

De brieven zijn hoofdzakelijk geadresseerd aan een vriendin van Pfeijffer, zijn moeder en zijn jongere zelf. Allereerst vallen de brieven op door de aandacht voor het alledaagse. Ogenschijnlijk gewone gebeurtenissen worden door Pfeijffer poëtisch en dynamisch beschreven en ontleed als kleinoden die hem de schoonheid van de wereld doen inzien. Over een viertal stratenmakers schrijft hij bijvoorbeeld het volgende:

Ze hakten het graniet op maat met pikhouwelen. Strakgespannen rode draden gaven de richting aan. Een van hen was verantwoordelijk voor de rode bakstenen die ribbelsgewijs als siermotieven zullen dienen. Ik zag het uit mijn raam en ik zag hoe klein en mooi en hoe precies de wereld is. En ik zag eerlijkheid. Plaveisel liegt niet. En daar stond ik dan aan het raam in mijn onderbroek te huilen.

Juist vanuit dit alledaagse neemt Pfeijffer vervolgens een vlucht naar meer algemene onderwerpen. De brieven zijn tussen april 2012 en november 2015 geschreven en verhalen over de actualiteit van die periode. De gedachten van de schrijver daarover blijken nog erg relevant en niet zelden prikkelend.  Zo constateert Pfeijffer bij de verwerking van de aanslag op Charlie Hebdo een grote mate van hypocrisie en roept hij Europa in een verwijtende brief op meer oog te hebben voor de vluchtelingencrisis.

Bij het schrijven van de brieven zegt de schrijver zich aan slechts één spelregel te hebben gehouden: alles wat hij opschrijft moet echt gebeurd zijn, niets mag worden verzonnen. Dit uit zich op verschillende manieren. Om te beginnen is het grootste deel van de brieven echt verstuurd. Daarnaast is Pfeijffer ongekend eerlijk in het boek – niet alleen tegenover zichzelf, door ook de gênante passages uit zijn leven te delen met de lezer, maar ook tegenover anderen, door bijvoorbeeld zijn kritiek op de Nederlandse literaire wereld niet onder stoelen of banken te steken. Maar de drang tot echtheid komt het duidelijkst naar voren wanneer Pfeijffer de lezer een inkijk geeft in de worstelingen die hij doormaakte tijdens het schrijven. Brieven uit Genua is hierdoor geen kant-en-klaar boek maar veeleer het bewegende spiegelbeeld van de schrijver waarmee hij zijn leven, handelen, twijfels en struikelingen laat zien. Een voorbeeld hiervan is de brief waarin Pfeijffer het idee voor het boek, de vorderingen ervan en zijn verwachtingen erover meedeelt aan zijn uitgever, waardoor het boek zichzelf lijkt te vertellen.

Brieven uit Genua kan opereren op metaniveau doordat het zich bevindt op het spanningsveld tussen werkelijkheid en fantasie. Het boek illustreert de zoektocht van de schrijver naar zijn eigen positie in dit spanningsveld. Enerzijds probeert hij zijn werkelijke leven zo getrouw mogelijk weer te geven, anderzijds reflecteert hij constant op de manier waarop men de wereld door middel van fantasie van betekenis voorziet en beseft hij dat zijn schrijverschap niets anders is dan een vlucht uit de werkelijkheid. Ook de verdeling tussen Nederland en Italië is op die manier te duiden. Terwijl hij de literatuurscene van het nuchtere Nederland door de mangel haalt, bezingt hij Genua, waar hij leeft en werkt, als zijn persoonlijke fantasiewereld die hem zijn grootste prestatie, de roman La Superba, heeft geschonken. Uiteindelijk versmelten fantasie en werkelijkheid volledig als Pfeijffer zijn werk een wending wil geven maar beseft dat hij hiervoor zijn fantasie niet mag gebruiken aangezien hij zich aan zijn spelregel moet houden en er voor hem dus niets anders op zit dan de werkelijkheid te sturen om het boek tot een goed einde te kunnen brengen:

Mijn instinct en mijn literaire timmermansoog zeggen mij dat het boek tegen het einde een wending nodig heeft. Maar het probleem is dat ik niets mag verzinnen. Dat is de spelregel. Daar moet ik mij aan houden. Dus die grote dramatische wending zou ik in het echt, in het ware leven, moeten bewerkstelligen. Ik zou om compositorische redenen in mijn eigen leven een spectaculair omslagpunt moeten beleven. En dat bij voorkeur tussen de dagtekening van deze brief en de deadline in november. We zullen zien of dat gaat lukken. Er is op zich nog tijd genoeg. Ik zal mijn best doen. En anders los ik het wel op een andere manier op. Ik vind wel iets.

De constante spanning tussen werkelijkheid en fantasie bereikt een kookpunt wanneer Pfeijffer zich dwingt te kiezen. Hij constateert tot nu toe in een fantasiewereld te hebben geleefd, waarbij hij zijn leven constant heeft aangepast aan hetgeen hij schreef. De conclusie dat hij zijn ogen in het vervolg meer wil openen voor de werkelijkheid, zorgt ervoor dat Brieven Omslag Brieven uit Genuauit Genua niet slechts een boek is dat een prikkelend onderwerp in een interessante vorm heeft gegoten, maar ook in staat blijkt de lezer na de 700 bladzijden nieuwsgierig te maken naar het komende werk van deze schrijver.

Ilja Leonard Pfeijffer – Brieven uit Genua
De Arbeiderspers
ISBN 9789029506618, € 21,50


Hendrik de Goffau (1995) studeert geschiedenis in Nijmegen. Hij is geïnteresseerd in het scheppende karakter van taal, waarmee de eigen werkelijkheid gevat en aangevuld kan worden. Waar hij zou willen wonen? Op het drielandenpunt van geschiedenis, literatuur en filosofie. Lees hier meer artikelen van zijn hand.

Een gedachte over “Genua: waar werkelijkheid en fantasie samensmelten

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s