Iedereen kan omvallen

Door: Anne de Jonge

Dit weekend is het tijd voor Geen Daden Maar Woorden Festival: hét festival voor jong en vernieuwend literair talent. Ook Jente Posthuma is van de partij. Afgelopen maand verscheen haar debuut Mensen zonder uitstraling, een roman die je – eenmaal opengeslagen – onmogelijk kunt wegleggen.

Het hoofdpersonage uit Mensen zonder uitstraling gaat naar Parijs om een boek te schrijven. Uiteindelijk schrijft ze geen boek, maar slaapt ze vooral. Ook tijdens het schrijven van haar scriptie ligt ze vooral in bed of op de bank en kijkt ze de Oprah Winfrey Show. Tijdens een van die shows zegt een succesvolle schrijver tegen Oprahs publiek: ‘Je doet het allemaal zelf.’ Deed ik maar iets, denkt ze dan.

De hoofdpersoon, van wie de naam wordt achtergehouden, verloor op haar dertiende haar moeder. Deze moeder zag zichzelf als getalenteerd en had een hekel aan mensen zonder uitstraling. Dit is de hoofdpersoon sterk bijgebleven:

Zij kon heel misprijzend kijken naar mensen die met ijsjes liepen, of met chips of patat. Ze had het ook vaak over uitstraling, en vooral over mensen die dat niet hadden. Dat waren verschrikkelijke mensen. Die waren nog erger dan lelijke mensen.

Haar moeder had op een wonderkind gehoopt. De stuurloze hoofdpersoon weet echter niet om te gaan met de hoge verwachtingen die aan haar worden gesteld: ze doet eigenlijk maar wat. Ze lijkt kwetsbaar, naïef en onverschillig. Toch is ze niet onopvallend. Ze heeft bepaalde gedachten en gedragingen die verrassend zijn. Zo hangt ze in Parijs over de reling van een brug en gooit ze stukjes stokbrood op de lege treinsporen, om te zien hoe de hongerige vogels steeds net op tijd aan een aanstormende trein ontsnappen. Ook werkte ze tijdens haar pubertijd in een coffeeshop en had ze een relatie met een oudere, gebonden man met een kind. Tijdens haar studententijd raakt ze bevriend met Thomas, een jongen die bij een filmstudio werkt, en figureert ze als lijk. ‘Als lijk vond Thomas me erg geslaagd, omdat ik goed stil kon liggen. Maar ik kon er niet van leven.’

Naast de absurde details, situaties en personages zijn het de prachtige zinnen die je, mede door het contrast met de lichte schrijfstijl, intens raken: ‘Liever dan over zelfmoord fantaseerde ik over euthanasie.’ Het hoofdpersonage zou je depressief kunnen noemen, maar omdat ze haar gevoel voor humor behouden heeft blijft de roman licht: ‘Alles is grijs, dacht ik voortdurend. Het balkonhek van mijn achterbuurman zat onder de duivenkak.’

Na het overlijden van haar moeder blijft het hoofdpersonage over met haar vader, die hoofd is van een psychiatrische inrichting. Hoewel hij gediplomeerd is in het geven van advies aan depressieven en zelfs psychopaten doet hij, zo blijkt, eigenlijk ook maar wat. Zo raadt hij zijn dochter aan om haar bezigheden schematisch in te delen:

‘Dat geeft je het gevoel dat de dingen behapbaar zijn,’ zei hij. Het woord ‘behapbaar’ gebruikte hij vaak. Het woord ‘functioneren’ ook.

Ook raadt hij haar aan: ‘Als je een dag per ongeluk van je schema afwijkt, probeer dan niet de verloren tijd in te halen, maar ga de volgende dag weer verder waar je gebleven was. Anders gooi je alles overhoop.’ Opvallend voor een pragmatische, stabiele man is vervolgens dat hij zijn dochter tijdens een vakantie meeneemt naar het casino en daar bijna al het geld vergokt waarmee hij het hotel wilde betalen.

Mensen zonder uitstraling leest als een verhalenbundel: de hoofdstukken vormen zowel afzonderlijk als samen een geheel. De lezer krijgt een fragmentarisch inkijkje in de eerste veertig levensjaren van het hoofdpersonage. De vertelwijze is niet chronologisch maar de volgorde van verhalen is goed gekozen, waardoor het niet lastig wordt je als lezer te blijven oriënteren.

Posthuma creëert een originele, wat vreemde sfeer die aan je vreet. Ze beschrijft weinig verbazingwekkende gebeurtenissen en diepgang en sentiment lijken afwezig – eigenlijk gebeurt er heel weinig. Toch wekt de roman nieuwsgierigheid op en blijft de lezer gefascineerd en geïntrigeerd doorlezen. Dit komt door de heldere, strakke stijl en de absurde en interessante personages die voor veel herkenbaarheid zorgen. Het maakt het bijna onmogelijk om Mensen zonder uitstraling weg te leggen. Het lezen van Posthuma’s zinnen werkt verslavend, omdat het na iedere zin voelt alsof alles even klopt. Posthuma is een boogschutter die precies in de roos schiet en de lezer is hiervan getuige. Ze schrijft scherp, met oog voor detail, en maakt geestige vergelijkingen:

Mijn vader ging op zijn hurken zitten. Even deed hij me denken aan onze hond, die op het laatst zo verzwakt was dat hij tijdens het poepen in zijn eigen drollen viel.

Mensen zonder uitstraling is een roman over schaamte en falen. De hoofdpersoon is open, eerlijk, kwetsbaar en imperfect. Ze doet maar wat, en eigenlijk geldt dit voor alle personages. Sommigen pretenderen meer of anders te zijn dan ze daadwerkelijk zijn en anderen lopen vast. Het boek geeft je het Alfbeelding Mensen zonder uitstralingbesef dat iedereen zomaar om kan omvallen. En in plaats van verontrustend brengt Posthuma dit eerder als een verademing. Het is allemaal zo naar, dat je ervan gaat grinniken.

 
Jente Posthuma – Mensen zonder uitstraling
Uitgeverij Atlas Contact
ISBN 9789025444143, € 19,99

Nieuwsgierig geworden? Lees hier het eerste hoofdstuk uit Mensen zonder uitstraling: ‘De pyromaan en de labrador’.


Anne de Jonge (1992) studeert in Wageningen en heeft een minor Creative Writing afgerond aan de Maastricht University. Ze stond dit jaar in de finale van de schrijfwedstrijd Write Now! na het winnen van een wildcard met haar verhaal En het is ook nog belangrijk dat hij menselijk is.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s