Tilburg aan Zee

Door: Laura Hendrick

Tijdens haar vierdaagse verblijf als Writer in Residence bij Tilt schreef Maartje Wortel een verhaal over Tilburg. In Goudvissen en beton weet Wortel in zeer kort tijdsbestek een originele wereld te presenteren waar herinneringen zich met liefdesverklaringen mengen. Het begin heeft een caleidoscopisch effect. Door de genummerde fragmenten heeft de lezer nog geen idee waar Wortel precies heen wil, maar aan het einde valt alles op zijn plek − ergens in Tilburg dus. Wat in het begin storende zijsporen lijken, blijkt te leiden naar een filosofisch geheel, waarin Wortel pleit voor overgave aan de willekeur van het lot. Hoe ze dit doet? Bijvoorbeeld door de lezer direct op de eerste pagina bloot te stellen aan haar eigenzinnige stijl:

 – Er is geen zee in Tilburg.

– De zee is overal. Ook in Tilburg.

– Dat snap ik niet helemaal geloof ik.

– Dat hoeft ook niet. Je moet er gewoon in gaan. In het verhaal en in de zee.

– Oké. Oké.

– Er gewoon in gaan, beloof je dat?

– Ik beloof ‘t.

– Anders snap je er niks van.

Deze poëtische mededeling belooft wat. Uitleggen is lastig. Op de achterflap van haar korte lange verhaal (abstract geïllustreerd door Janine Hendriks) staat het al: ‘Dit verhaal is niet uit te leggen.’ Je moet het gewoon lezen en laten bezinken. Veel tijd ben je er ook niet aan kwijt. Wat wel na te vertellen valt, is het verhaal van haar ouders. Haar overspelige, sentimentele vader die beweert door een ‘onzichtbare hand’ naar Tilburg te zijn geduwd en haar afwezige, overleden moeder. De jeugd van de verteller is de reden dat zij en de onbekende ‘jij’ (haar geliefde) zich nu op deze plek bevinden. Ook wordt steeds duidelijker wat ze bedoelt met je laten meevoeren als ze over het verwerken van de ‘verdwijning’ van haar moeder vertelt: ‘Hoe kan het zijn dat je, als je iemand kwijtraakt, ook meteen jezelf kwijtraakt? – Ik wil niet mee, ik wil niet mee! Nu weet ik het: geen verzet.’

Als lezer word je met zachte hand gedwongen om onmogelijkheden aan te nemen en je door de stroming van haar genummerde (29) fragmenten tekst mee te laten sleuren. De initiële vaagheid is dragelijk door haar prachtige zinnen en observaties van triviale dingen die als vrijstaande huizen in het geheel staan.

Als je denkt dat je het wilt, stopt het willen op het moment dat het zich aandient. Als je iets echt wilt begint het willen op het moment dat het zich aandient. Het vermenigvuldigt zich angstaanjagend snel.

Filosofische inzichten komen onverwacht aan de oppervlakte, terwijl je het verhaal probeert te begrijpen. Eerst werkt dit enigszins storend, maar als je je (zoals Wortel al in het begin aangaf) laat meestromen met haar woorden dan ‘snap je het’.

Haar overlevingsstrategie (en advies aan de lezer) blijkt ‘overgave’ te zijn. Dit doet me denken aan het waargebeurde verhaal van een man die op het strand van Wijk aan Zee zijn hond probeerde te redden die meegesleurd werd door de stroming. De hond spoelde kort daarna weer levend aan, terwijl de man veel later dood in de branding dreef. De hond hield zich – uit instinct –  kennelijk rustig en verzette zich niet tegen de stroming. De man, zoals wij allemaal zouden doen, zwom zichzelf waarschijnlijk moe en kon niet op tegen de onverschillige, onvermoeibare zee.

Juist in die overgave aan gebeurtenissen ligt een vrijheid voor het oprapen. In haar liefdesverklaringen aan de onbekende, ziet de vertelster een oneindige wereld voor hen samen liggen. Dit illustreert ze nog eens helder met een anekdote waarin een jongetje een videospel speelt: ‘Hij gleed als een kleine god, de koning van zijn eigen rijk, over het beeldscherm.’ De wereld en alles wat je daarin kan overkomen of ontnomen kan worden is angstaanjagend, maar dit houdt niet in dat je passief moet zijn volgens Wortel. Overgave aan het oneindig onbekende is een actie en ze probeert haar geliefde over te halen om samen onderdeel te zijn van de wereld waarin elke handeling tot iets kan leiden wat zich later pas openbaart: ‘we zetten de keten in werking.’

De aanspreekvorm in tweede persoon enkelvoud laat voelen dat je getuige bent van iets intiems, het heeft iets samenzweerderigs. Ze vertelt de ‘jij’ over haar jeugd in Tilburg en hoe dit tot hun samenzijn heeft geleid. Wortel transformeert haar tragische bekentenissen in een positieve voorbode: nu kan zij zelf als in een videospel godin zijn van een oneindige wereld.

Goudvissen en beton toont durf, maar vereist wel geduld van de lezer. Het is indrukwekkend hoe Wortel in 59 pagina’s zware en lichte thema’s vervlecht in een (handig mee te nemen) bouwwerk, waarin de illustraties soms haast wegvallen door de kracht van haar zinnen. De creatieve vrijheid waar Wortel zo ingenieus gebruik van maakt, komt terug in de manier waarop dit kleinood is uitgegeven. Naar eigen zeggen deed Das Mag ‘een Beyonce’. Hiermee laten de uitgevers zien dat ze traditionele uitgeefprocedures (bijvoorbeeld drie aanbiedingen per jaar) durven loslaten en onderstrepen ze nog maar eens hun innovatieve karakter als new kids on the block.

Het boekje doet nu al uitkijken naar de nieuwe verhalenbundel of roman van Wortel, waarin de oppervlakte verlaten wordt voor meer diepzinnigheid en het verhaal zelf een belangrijkere rol zal krijgen. Het doet verlangen naar het echte werk. Ook kunnen we ons verheugen op meer onaangekondigde publicaties van Das Mag, wat wellicht een nieuwe keten van creatieve vrijheden in werking goudvissen-en-betonzet. Zoals Wortel zelf concludeert: ‘We doen dingen omdat het kan.’ En met haar kan het alle (goede) kanten nog op.

 

Maartje Wortel – Goudvissen en beton
Uitgeverij Das Mag
ISBN 9789492478030 – € 4,95


Laura Hendrick (1988) studeerde Literatuur en Cultuurkritiek aan de Universiteit Utrecht en is woonachtig in Amsterdam. Naast het interpreteren van films en boeken houdt zij zich bezig met reizen wanneer het maar kan. Zij laat zich inspireren door reisverslagen van o.a. Sebald, Naipaul en Steinbeck. Haar notitieboek en pen zijn dan ook net zo belangrijk als haar paspoort. Lees meer artikelen van haar hand.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s