Moeder, waarom lezen wij?

Door: Leen Verheyen ♦ Illustratie: Lieke Mulder

Waarom lezen mensen literatuur? Of beter: waarom zouden ze dat moeten doen? Hoe overtuig je mensen ervan dat literatuur waarde heeft, dat het gekoesterd moet worden, dat het een plaats moet hebben in het onderwijs?

Over het algemeen zijn op deze vragen twee verschillende antwoorden mogelijk. Een eerste antwoord is dat het lezen van literatuur bepaalde positieve effecten heeft. Zo betoogt de bekende Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum bijvoorbeeld dat we door te lezen ons empathisch vermogen ontwikkelen. Romans nodigen ons uit om vanuit een nieuw perspectief naar de wereld te kijken en ons in te leven in situaties die ver van ons afstaan. Daarnaast lijkt literatuur ook geschikt om ons bepaalde inzichten bij te brengen: we kunnen dingen leren door romans te lezen. Zo komen we via Multatuli’s Max Havelaar meer te weten over de wantoestanden tijdens het Nederlandse koloniale bewind in Nederlands-Indië en krijgen we in Bezonken rood van Jeroen Brouwers te zien hoe het leven in het jappenkamp Tjideng geweest moet zijn.

Bij het inzetten van literatuur als middel om een vorm van (zelf)inzicht te genereren zijn opmerkelijke voorbeelden te geven. Zo werd in 2012 een wegpiraat door een politierechter veroordeeld tot het lezen van de roman Tonio, waarin A.F.Th. van der Heijden het verlies van zijn zoon door een verkeersongeval beschrijft. De schrijver reageerde daarbij enthousiast op de beslissing van de rechter:

Als de wegpiraat daardoor tot inkeer komt, dan heb ik het in elk geval niet voor niets geschreven. Als schrijver twijfel je soms hoe maatschappelijk relevant je boeken zijn. Deze uitspraak bewijst dat dat wel degelijk het geval kan zijn.
(‘Belgische wegpiraat moet als straf boek A.F.Th. lezen’, de Volkskrant, 30-01-2012)

Een ander mogelijk antwoord legt de klemtoon daarentegen op de activiteit van het lezen zelf. De waarde van literatuur ligt vanuit dat perspectief bekeken niet in de positieve effecten van literatuur op andere domeinen, maar in de esthetische waarde en de ervaring die het lezen teweeg brengt: het lezen levert plezier op, literatuur staat net los van ons alledaagse denken waarin de dingen ‘nuttig’ dienen te zijn. Wat in deze redenering meespeelt, is de vrees dat wanneer we de focus leggen op de mogelijkheid om via literatuur te leren en inzichten op te doen, literatuur gereduceerd wordt tot een middel om bepaalde doelen te bereiken die zelf buiten de literatuur liggen. Niet alleen wordt de literatuur dan in zekere zin vervangbaar door andere middelen die de gewenste doelen bereiken, maar ook kan literatuur dan ingezet worden in dienst van een bepaalde gevestigde maatschappelijke orde. Niet voor niets hebben bijvoorbeeld de Sovjet-Unie of de kerk in het verleden vormen van kunst en literatuur gestimuleerd die aansloten bij hun ideologie en andere literaire werken verboden of vernietigd en hun schrijvers in de ban geslagen. Vanuit dat standpunt bekeken is het dus niet vreemd om te verdedigen dat literatuur autonoom is en waardevol omwille van zichzelf. Zo kon bijvoorbeeld ook de eerder genoemde veroordeling tot het lezen van Tonio op kritiek rekenen. Critici betwijfelden of het lezen van een boek wel een positief effect heeft wanneer het een straf of een verplichting is. Als je geen plezier beleeft aan het lezen, zal de tekst ook niet beklijven en zal de straf weinig effectief zijn. Een dergelijke straf houdt dan ook geen rekening met het belang van het leesplezier voor de literaire ervaring: dat het lezen van een boek je kan wegvoeren uit de dagelijkse sleur en dat je geraakt kan worden door de schoonheid van de zinnen of het verhaal.

De twee beschreven standpunten lijken dus tegenover elkaar te staan. Enerzijds kent het lezen van literatuur bepaalde positieve effecten. Door de klemtoon op die effecten te leggen, loopt men echter het risico dat de intrinsieke waarde van literatuur verwaarloosd wordt: de aandacht voor de taal, voor de manier waarop de vertelling is vormgegeven, voor de manier waarop het werk zich verhoudt tot andere literaire werken, genreconventies enzovoort. Anderzijds wordt door de autonomie van het literaire werk te beklemtonen weer voorbijgegaan aan het feit dat literaire werken wel degelijk effect kunnen hebben op hoe we de wereld en onszelf zien.

Er is echter nog een derde standpunt mogelijk, wat precies bestaat uit het samenbrengen van deze twee schijnbaar tegengestelde opvattingen. De Franse filosoof Paul Ricoeur heeft een theorie uitgewerkt waarin zowel aandacht is voor het leesplezier als voor de effecten van het lezen op ons handelen en die deze twee elementen zelfs met elkaar verbindt. Om te laten zien hoe dat precies in zijn werk gaat, zal ik de komende weken een aantal artikelen publiceren die de drie verschillende standpunten nader onderzoeken. Volgende week bespreek ik enkele theorieën omtrent de ethische waarde van de literatuur. Daarna komt de esthetische waarde van literatuur aan bod. Tenslotte zal ik dieper ingaan op Ricoeurs theorie en zo laten zien dat de ethische en esthetische waarde van literatuur niet tegengesteld, maar eerder complementair en met elkaar verbonden zijn. De komende weken gaan we dus, met een knipoog naar Lode Zielens, op zoek naar het antwoord op de vraag ‘Moeder, waarom lezen wij?’


Leen Verheyen is filosofe en schrijfster. Ze is als aspirant van het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek – Vlaanderen verbonden aan het Centrum voor Europese Filosofie van de Universiteit Antwerpen waar ze onderzoek doet naar de manier waarop literaire fictie onze blik op de wereld vormgeeft. Daarnaast schrijft ze theaterteksten, poëzie en proza. Haar kortverhaal Sebastiaan werd opgenomen in de bloemlezing Print is dead. Nieuwe schrijvers uit Vlaanderen. Lees hier meer artikelen van haar hand.

Een gedachte over “Moeder, waarom lezen wij?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s