De ethische waarde van literatuur

Door: Leen Verheyen ♦ Beeld: Lieke Mulder

In discussies omtrent de vraag waarom literatuur gekoesterd en ondersteund dient te worden, wordt regelmatig beargumenteerd dat het lezen van literatuur belangrijke positieve effecten heeft. Zo promoveerde Emy Koopman, die recent zelf als romanschrijfster debuteerde, een paar maanden geleden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op de vraag of literatuur ons inlevingsvermogen vergroot. Maar  er duiken ook vaak theorieën op die stellen dat literatuur ons niet alleen empathische maakt, maar ook onze kennis vergroot. In dit artikel ga ik in op enkele gangbare theorieën en probeer ik zo een beeld te geven van wat het zou kunnen zijn dat we leren wanneer we lezen.

Literatuur stimuleert het vermogen je te verplaatsen in een ander.

Een van de bekendste verdedigers van de idee dat literatuur een morele waarde heeft, is de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum. Nussbaum is bij het grote publiek vooral bekend wegens haar boek Not For Profit (2010), waarin ze een pleidooi houdt om de geesteswetenschappen en de kunsten een belangrijke plaats te geven in het onderwijs. Zie ook de reportage van de Frederik van Eedenlezing die zij gaf in 2011. Het is volgens Nussbaum van belang om leerlingen niet enkel feitenkennis bij te brengen, maar hen ook een vaardigheid aan te leren die ze ‘narratieve verbeelding’ noemt. Ze omschrijft die vaardigheid als het vermogen om te bedenken hoe het zou zijn om in andermans schoenen te staan en stelt dat deze vaardigheid ontwikkeld kan worden door leerlingen in contact te brengen met literatuur. Wanneer we lezen, worden we ertoe aangezet de wereld te bekijken met andere ogen en kunnen we bijvoorbeeld kennis maken met het perspectief van mensen met wie we in ons dagelijks leven niet of nauwelijks in contact komen. Zo kan het lezen van bijvoorbeeld Problemski Hotel van Dimitri Verhulst ertoe bijdragen dat een Vlaming of Nederlander die nauwelijks contact heeft met asielzoekers meer openstaat om de vluchtelingenproblematiek vanuit hun perspectief te bekijken.

Ook in eerder werk zoals Love’s Knowledge (1990) verdedigt Nussbaum de opvatting dat het lezen ervoor zorgt dat we met een grotere ontvankelijkheid en openheid naar onszelf en de wereld kijken. Lezen leert ons volgens Nussbaum dan ook niet alleen met meer empathie en voorstellingsvermogen naar anderen kijken, maar helpt ons ook om onszelf te begrijpen. Wanneer we naar ons eigen leven kijken, worden we namelijk vaak gehinderd door allerlei obstakels: emoties als jaloezie of wrok kunnen, net als eigenbelang, een belemmering vormen om ons eigen handelen goed te evalueren. Volgens Nussbaum kunnen we door het lezen dan ook een beter inzicht krijgen in de gepastheid van een bepaalde morele positie, omdat we bij het lezen van een roman afstand nemen van ons eigen leven en onze eigen betrokkenheid.

Naast theorieën zoals die van Nussbaum, waarin de klemtoon heel duidelijk op ethiek ligt, wordt ook vaak geargumenteerd dat het lezen van literatuur een specifieke vorm van kennis oplevert. Hoewel dit een andere insteek lijkt, blijkt er toch een grote verwantschap te zijn met Nussbaums ideeën. Zo maakt filosofe Dorothy Walsch bijvoorbeeld een onderscheid tussen drie vormen van kennis: theoretische feitenkennis (know that), praktische kennis (know how, zoals bijvoorbeeld weten hoe je moet fietsen) en een vorm van kennis die verwant is aan Nussbaums narratieve verbeelding (know what it is like to). Hoewel we via het lezen van een roman vaak heel wat theoretische feitenkennis kunnen opdoen (historische romans kunnen ons bijvoorbeeld feitenkennis opleveren over de gebruiken in bepaalde historische periode), is de kennis die we opdoen via het lezen toch vooral een inzicht in hoe het is om in een bepaalde situatie te verkeren.

Juist fictie kan je helpen de werkelijkheid beter te begrijpen.

In het vorige artikel uit deze reeks gaf ik reeds het voorbeeld van een rechtszaak waarin een wegpiraat veroordeeld werd tot het lezen van Tonio. Dit voorbeeld lijkt in te spelen op de idee dat het lezen van een literair werk je een bepaalde vorm van kennis of inzicht oplevert. De rechter lijkt te hopen dat de roman de veroordeelde leert hoe het is om door alicja-gescinska-een-soort-van-liefdeeen verkeersongeval je kind te verliezen, en dat hij daardoor zijn rijgedrag in de toekomst zal aanpassen. Dat literatuur ons een vorm van kennis kan opleveren die een noodzakelijke aanvulling is op de wetenschappelijke feitenkennis blijkt ook uit Een soort van liefde, de dit jaar verschenen debuutroman van de Vlaams-Poolse filosofe Alicja Gescinska, waarover de schrijfster zelf zei dat ze met deze roman aan de hand van een fictief liefdesverhaal wilde proberen om de werkelijkheid beter te begrijpen. Gescinska sprak daarbij ook de hoop uit dat de lezer, na het dichtslaan van het boek, zou gaan nadenken over de liefde. Psychiater Dirk De Wachter was alvast bijzonder enthousiast, zoals blijkt uit zijn tekstje op de cover van het boek: ‘Een soort van liefde vormt het ultieme bewijs dat over de liefde meer te zeggen valt in de romanliteratuur dan in wetenschappelijke publicaties.’

Een andere theorie wat betreft de kennis die verworven wordt tijdens het lezen werd geformuleerd door Catherine Wilson. Volgens deze filosofe is het niet zozeer ons inlevingsvermogen dat gestimuleerd wordt door het lezen van literaire fictie, maar eerder ons vermogen alternatieven te zien. We leren volgens Wilson iets van een boek wanneer het ons idee verandert van wat we als een ‘redelijke handeling’ zien. De verbeelding die door het lezen wordt aangesproken, komt ons vooral ten goede omdat we daardoor nieuwe mogelijkheden ontdekken en ons daardoor dus anders kunnen gaan gedragen. Op die manier benadrukt ook Wilson, zij het met een iets andere klemtoon, dat lezen een ethisch effect heeft: door via verhalen onze verbeelding te stimuleren gaan we anders naar onszelf en onze handelingen kijken en kunnen we ook anders gaan handelen dan we voorheen gedaan zouden hebben.

Hoewel de drie besproken theorieën elk hun eigen accenten leggen, wordt duidelijk dat vooral de rol van de verbeelding voor de manier waarop wij handelen naar voren wordt geschoven wanneer het over de ethische waarde van literatuur gaat. Hier kan echter ook een belangrijke kanttekening bij geplaatst worden die uitnodigt tot verder onderzoek van deze stelling. Zoals ik in het eerste artikel uit deze reeks aanhaalde, werd bij het Tonio-vonnis onder andere de vraag gesteld of het gewenste effect wel wordt bereikt wanneer het lezen als een straf of een verplichting wordt ervaren. Het lijkt te eenvoudig om te stellen dat lezen bepaalde positieve effecten heeft, zonder daarbij in te gaan op de vraag hoe er dan precies gelezen moet worden. Zeker aangezien er een hele reeks voorbeelden te geven zijn van belezen mensen die zich toch wreed of onmenselijk gedragen, zoals bijvoorbeeld de Nazi-officieren die overdag in de vernietigingskampen werkten en ’s avonds Goethe lazen.

Daarnaast kunnen theorieën zoals bovenstaande ook bekritiseerd worden omdat ze de aandacht misschien iets te exclusief bij de effecten leggen. Volgende week ga ik daarom in op theorieën die resoluut de andere kaart trekken en de leeservaring en de autonomie van het literaire kunstwerk centraal plaatsen.


Leen Verheyen is filosofe en schrijfster. Ze is als aspirant van het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek – Vlaanderen verbonden aan het Centrum voor Europese Filosofie van de Universiteit Antwerpen waar ze onderzoek doet naar de manier waarop literaire fictie onze blik op de wereld vormgeeft. Daarnaast schrijft ze theaterteksten, poëzie en proza. Haar kortverhaal Sebastiaan werd opgenomen in de bloemlezing Print is dead. Nieuwe schrijvers uit Vlaanderen. Lees hier meer artikelen van haar hand.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s