Lola in de Lada

Door: Sander Meij

Een kogelvrije zomer, de derde bundel van Martijn den Ouden (1983), mag met recht eclectisch genoemd worden. Het is een komen en gaan van onverwachte associaties, gedachtekronkels en dwarsverbanden, alsof het registrerende brein van de dichter voortdurend aanstaat en alle input verwerkt moet worden tot een niet-noodzakelijkerwijs logisch te volgen output. Den Oudens werkwijze is vaak associatief:

‘nee

niet weer deze bruine Lada in de toendra

liever een vreetschuur met chocomel op de kaart

(…)

wie een week op de toendra vertoeft

roept algauw een prijs in het leven

voor niet de mooiste

maar de meest fatsoenlijke borsten op aard’

 

fatsoenlijk

ja

gelijk Lola

 

Lola in de Lada’

 

Woorden lijken hier andere woorden op te roepen: ‘Lada – toendra – Lola’, zoals ‘bruine’ weer de associatie met ‘chocomel’ oproept. Ook is er sprake van klankrijm door alle oe-klanken: toendra, vertoeft, roept, fatsoenlijk. Opvallend is ook het gebruik van het ‘aard’ in plaats van ‘aarde’, niet alleen vanwege archaïsche binnen de context van een gedicht dat gepubliceerd is in 2017, maar ook vanwege de functieloosheid ervan: omwille van het ritme of metrum is het weglaten van de ‘e’  hier namelijk niet nodig. Moeten we dit zien als een vorm van commentaar op dichtkunst?

Naast associatief, is de vorm van de gedichten in deze bundel vrij divers: variërend van korte, observerende teksten met soms horrorachtige trekjes (zoals het gedicht waarin een vader een plotseling in de tuin opgedoken vrouw doodt met een strijkbout) tot readymade-achtige gedichten (het titelloze gedicht over de ramp van de 24 uur van Le Mans). De ene keer heeft een gedicht een duidelijke uitsmijter als einde (‘Het is onverantwoord dichters zo verschrikkelijk veel geld te betalen / ook al liegt de poëzie er niet om’ in een titelloos gedicht over echt bestaande dichters met fictieve financiële rijkdom), de andere keer een nadrukkelijk open einde dat de lezer aanspoort zelf de ontbrekende lijntjes te verbinden ‘rillend witlicht / in konijnenvachtjes / bijvoorbeeld’).

De inhoud is vaak dreigend en nachtmerrieachtig en de dood ligt vaak op de loer:

Hij bedoelt het wel goed

Hij is zeker geen kwaaie

 

Maar gevaarlijk is-ie 

gevaarlijk

 

ja gevaarlijk

 

In staat in zijn slaap te moorden

Daarbij doen regels als ‘Hij is zeker geen kwaaie’ en het gebruik van de constructie ‘is-ie’ ontegenzeggelijk aan de typische schrijfstijl van Nescio denken. Een combinatie van een wat ironische stijl met een inhoud (de dreiging van iemand die in staat is tot moorden) die je niet snel zou verwachten. Door te spelen met de verwachting die woorden en bepaalde (woord)combinaties opwekken, zet Den Ouden de lezer telkens op het verkeerde been:

waar het gras gilt van genot

moet wel oorlog zijn

 

slagvelden

de aarde die gulzig drinkt

 

we krijgen er het zilver in de lucht voor terug

‘Gras dat gilt van genot’, hoe moeten we dat voor ons zien? Het werkwoord ‘gillen’ roept immers niet direct associaties op met ‘genot’. De ‘slagvelden’ op ‘de aarde die gulzig drinkt’ doen denken aan het bloed dat door de aarde opgenomen wordt. Van de aarde verspringt de focus vervolgens naar de lucht, waarin ‘het zilver’ zich bevindt wat we ervoor terug krijgen. Worden daarmee soms straaljagers of andere (gevechts)vliegtuigen bedoeld?

Oorzaak en gevolg zijn in deze bundel zelden logisch te noemen; de dichter weet het soms zo te formuleren, dat het lijkt alsof uit zijn gedichten een geheel eigen logica voortvloeit. Maar wordt dit procédé niet zorgvuldig toegepast, dan dreigt het een beetje een gimmick te worden. Den Ouden is zich hier bewust van en laat tussen alle ongerijmdheden door ook ruimte voor tederheid, ook al is het dan met een knipoog in het kader van Dierendag:

het is dierendag en ik wil mijn eer betuigen aan de beesten die zichzelf

doodrennen, doodzwemmen en doodvliegen

 

voor alle dieren die zichzelf doodrennen, doodzwemmen en doodvliegen

staat de goudvis symbool

 

lieve goudvis

in je kom

soms vind ik je zo mooi

en dom

dat ik bijna moet huilen

Het plechtstatige ‘ik wil mijn eer betuigen’ doet wat Reviaans aan en zal zich goed lenen voor een voordracht met een ironische knipoog. Het wat dagboekachtige begin verleent het gedicht verder een zweem van authenticiteit, evenals het wat gestamelde ‘lieve goudvis in je kom, soms vind ik je zo mooi en dom dat ik bijna moet huilen.’ Maar tegelijkertijd bespeur je als lezer de tongue-in-cheek, het gevoel alsof je in de maling wordt genomen. In enkele gevallen slaat de ironie om in meligheid, zoals in het al genoemde, titelloze gedicht over wat voor buitenissigs (echt bestaande) dichters zouden doen met het hun eventuele financiële rijkdom. Daar zit de grap de authenticiteit, de verbazing en de invoelbaarheid in de weg. Daar komt bij, en dat geldt voor de hele bundel, dat de vele ontregelingen het de lezer soms best lastig kunnen maken. Zelden wordt helemaal duidelijk wat nu precies de strekking is van een gedicht. Den Ouden laat in zijn gedichten woorden loskomen van hun dagelijkse betekenis en creëert een soort ironisch-gruwelijk universum dat hij vervolgens aftast. Steeds opnieuw wordt de situatie gekanteld en wordt de lezer uitgedaagd om een nieuw perspectief op een situatie te vormen. Zo wordt niets vanzelfsprekend in deze bundel, de Een kogelvrije zomer omslaglezer wordt gedwongen om niets voor lief te nemen. Dat levert misschien weerbarstige poëzie op, maar wie de moeite neemt om door te lezen, wordt beloond met een duizelingwekkende leeservaring.

Martijn den Ouden – Een kogelvrije zomer
Uitgeverij Querido
ISBN 9789021406237, € 16,99


Sander Meij (1980) is neerlandicus en werkt als redacteur. Als dichter was hij onder meer te zien op Crossing Border, bij DWDD en won hij enkele prijzen. Hij publiceerde in tijdschriften als Hollands Maandblad, Op Ruwe planken en Het Liegend Konijn. In 2015 verscheen zijn poëziedebuut Nieuw eiland bij Nieuw Amsterdam. Lees hier meer artikelen van zijn hand.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s